โกฏฐิกอนิจจสูตร

โกฏฐิกอนิจจสูตร (สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค SN 35.162) เป็นพระสูตรที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมโปรดพระมหาโกฏฐิกะ โดยเน้นย้ำถึงความเป็นอนิจจัง (ไม่เที่ยง) ของอายตนะทั้งหลาย เพื่อให้ละความกำหนัดยินดีในสิ่งเหล่านั้น

ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสสอนพระมหาโกฏฐิกะว่า "ดูก่อนโกฏฐิกะ จักษุเป็นของไม่เที่ยง รูปเป็นของไม่เที่ยง จักษุวิญญาณเป็นของไม่เที่ยง จักษุสัมผัสเป็นของไม่เที่ยง แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัยก็เป็นของไม่เที่ยง" พระองค์ทรงขยายความนี้ไปยังอายตนะภายในและภายนอกทั้งหก ได้แก่ หู เสียง, จมูก กลิ่น, ลิ้น รส, กาย สัมผัส, และใจ ธรรมารมณ์ รวมถึงวิญญาณ สัมผัส และเวทนาที่เกิดขึ้นจากสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดว่าล้วนเป็นของไม่เที่ยงและเป็นทุกข์

พระพุทธองค์ทรงสอนต่อไปว่า "เมื่อสิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา" ดังนั้น เมื่ออายตนะทั้งปวงพร้อมทั้งสิ่งที่เกิดขึ้นจากอายตนะนั้นเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และเป็นอนัตตา อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง ย่อมเบื่อหน่ายในสิ่งเหล่านั้นทั้งหมด

การเบื่อหน่ายย่อมนำไปสู่การคลายกำหนัดยินดี เพราะการคลายกำหนัดยินดี ย่อมนำไปสู่การหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวง เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าได้หลุดพ้นแล้ว และรู้ชัดว่าชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป สาระสำคัญของพระสูตรนี้คือการให้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยงของขันธ์ ๕ และอายตนะ ๖ เพื่อละฉันทราคะ (ความพอใจและความกำหนัด) ในสิ่งเหล่านั้น ซึ่งเป็นเครื่องร้อยรัดให้สัตว์ติดอยู่ในวัฏสงสาร การละความปรารถนาในสิ่งที่ไม่เที่ยงและเป็นทุกข์นี้เองคือหนทางสู่ความพ้นทุกข์.