อสังขตสูตร

ใน อสังขตสูตร (สังยุตตนิกาย อสังขตสังยุต) พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมเรื่อง อสังขตะ และ มรรคที่นำไปสู่อสังขตะ โดยมีใจความสำคัญคือการชี้ให้เห็นถึงเป้าหมายสูงสุดของพระพุทธศาสนาและการปฏิบัติเพื่อเข้าถึงเป้าหมายนั้น

พระองค์ทรงนิยามคำว่า "อสังขตะ" (สิ่งที่ไม่มีปัจจัยปรุงแต่ง) ไว้ชัดเจนว่าเป็น ความสิ้นไปแห่งราคะ ความสิ้นไปแห่งโทสะ และความสิ้นไปแห่งโมหะ ซึ่งหมายถึงพระนิพพานนั่นเอง ส่วน "มรรคที่นำไปสู่อสังขตะ" คือแนวทางปฏิบัติเพื่อบรรลุถึงความสิ้นไปแห่งกิเลสทั้งปวง ซึ่งในพระสูตรได้รวบรวมหลักธรรมสำคัญในโพธิปักขิยธรรมและมรรคมีองค์ 8 ไว้ทั้งหมด ดังนี้:

• สมาธิและวิปัสสนา: ตั้งแต่สมถะ วิปัสสนา สมาธิในรูปแบบต่างๆ (เช่น สวิตักกะ-สวิจาระ จนถึง อวิตักกะ-อวิจาระ) และวิโมกข์ 3 (สุญญตสมาธิ, อนิมิตตสมาธิ, อัปปณิหิตสมาธิ)
• สติปัฏฐาน 4: การพิจารณากาย เวทนา จิต และธรรม
• สัมมัปปธาน 4: ความเพียรในการละชั่วและทำดี
• อิทธิบาท 4: ฐานแห่งความสำเร็จ (ฉันทะ, วิริยะ, จิตตะ, วิมังสา)
• อินทรีย์ 5 และ พละ 5: ศรัทธา, วิริยะ, สติ, สมาธิ, ปัญญา
• โพชฌงค์ 7: องค์แห่งการตรัสรู้
• มรรคมีองค์ 8: ทางสายกลางอันประเสริฐ

พระพุทธองค์ทรงย้ำเตือนพระภิกษุว่า สิ่งใดที่ศาสดาผู้มุ่งหวังประโยชน์เกื้อกูลและมีความอนุเคราะห์พึงกระทำแก่สาวก พระองค์ได้ทรงกระทำสิ่งนั้นให้แล้ว พร้อมทั้งทรงแนะแนวทางปฏิบัติว่า "จงพินิจพิจารณา (ด้วยการเจริญภาวนา) ณ โคนไม้และเรือนว่าง อย่าได้ประมาท เพื่อที่จะได้ไม่ต้องมาเสียใจในภายหลัง" นี่คือคำสอนอันเป็นมรดกสำคัญที่พระองค์ทรงฝากไว้ให้แก่เหล่าพุทธสาวกในการมุ่งสู่ความหลุดพ้นจากกิเลสและกองทุกข์ทั้งปวง