อสังขตสูตร

อสังขตสูตร (สังยุตตนิกาย SN 43.12) เป็นพระสูตรสำคัญที่พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมเกี่ยวกับ "อสังขตะ" และ "ทางที่จะให้ถึงอสังขตะ" แก่ภิกษุทั้งหลาย ณ พระวิหารเชตวัน กรุงสาวัตถี.

พระพุทธองค์ทรงอธิบายว่า "อสังขตะ" หมายถึง "ธรรมที่ไม่มีปัจจัยปรุงแต่ง" ซึ่งได้แก่ ความสิ้นไปแห่งราคะ (ความโลภ), ความสิ้นไปแห่งโทสะ (ความโกรธ), และความสิ้นไปแห่งโมหะ (ความหลง) โดยสรุปคือ การดับกิเลสทั้งสามอันเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์นั่นเอง อสังขตะนี้ไม่ใช่ภพภูมิที่ห่างไกล แต่คือสภาพที่ปราศจากกิเลสเหล่านี้อย่างสิ้นเชิง อีกทั้งมีลักษณะสำคัญคือ ไม่ปรากฏความเกิด ไม่ปรากฏความเสื่อม และเมื่อตั้งอยู่ก็ไม่ปรากฏความแปรปรวน

ส่วน "ทางที่จะให้ถึงอสังขตะ" นั้นมีหลากหลายประการ พระพุทธองค์ทรงชี้ทางไว้มากมาย เริ่มตั้งแต่การเจริญสติปัฏฐาน ๔ ซึ่งเป็นการพิจารณากาย เวทนา จิต ธรรม เพื่อขจัดความเพลินและความไม่พอใจในโลก การเจริญสัมมัปปธาน ๔ คือการเพียรพยายามเพื่อละอกุศลและบำเพ็ญกุศลให้เจริญ การเจริญอิทธิบาท ๔ อันประกอบด้วย ฉันทะ วิริยะ จิตตะ วิมังสา และการเจริญอินทรีย์ ๕ (ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา) พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ (สติ ธัมมวิจยะ วิริยะ ปีติ ปัสสัทธิ สมาธิ อุเบกขา) และอริยมรรคมีองค์ ๘ (สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ) ซึ่งธรรมเหล่านี้ล้วนตั้งอยู่บนวิเวก วิราคะ นิโรธะ อันเป็นเครื่องน้อมไปเพื่อการสละคืน นอกจากนี้ยังรวมถึงการเจริญสมถะและวิปัสสนา การเจริญสมาธิแบบต่างๆ เช่น สุญญตสมาธิ อนิมิตตสมาธิ อัปปณิหิตสมาธิ ก็ล้วนเป็นหนทางนำไปสู่ความเป็นอสังขตะ.

ในตอนท้ายของพระสูตร พระพุทธองค์ทรงย้ำเตือนภิกษุทั้งหลายว่า กิจที่พระศาสดาผู้แสวงหาประโยชน์เกื้อกูลจะพึงทำแก่สาวกด้วยความอนุเคราะห์นั้น พระองค์ได้ทรงทำแล้ว และทรงกำชับให้ภิกษุทั้งหลายจงเข้าสู่โคนไม้และเรือนว่างทั้งหลาย จงเพ่งพินิจ อย่าได้ประมาท และอย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนในภายหลัง นี่คือคำสอนของพระองค์