นิคัณฐนาฏปุตตสูตร

นิคัณฐนาฏปุตตสูตร (สังยุตตนิกาย SN 41.8) เป็นพระสูตรที่บันทึกการสนทนาระหว่างจิตตคหบดีกับนิคัณฐนาฏบุตร (ซึ่งก็คือมหาวีระ ศาสดาของศาสนาเชน) ที่เมืองมัจฉิกาสัณฑ์ โดยมีอุบาสกและบริษัทของนิคัณฐนาฏบุตรร่วมอยู่ด้วย

เรื่องเริ่มต้นเมื่อนิคัณฐนาฏบุตรได้ถามจิตตคหบดีว่า เชื่อหรือไม่ว่าพระสมณโคดม (พระพุทธเจ้า) สามารถเข้าถึงสมาธิที่ไม่มีวิตกวิจารได้ และมีการดับวิตกวิจารได้. จิตตคหบดีตอบว่า "ผมไม่เชื่อพระผู้มีพระภาคในข้อนี้" นิคัณฐนาฏบุตรเมื่อได้ยินดังนั้นก็รู้สึกยินดี และกล่าวกับบริษัทของตนว่าจิตตคหบดีเป็นคนตรงไปตรงมา ไม่โอ้อวด ไม่คดโกง และเปรียบเทียบการที่วิตกวิจารจะดับไปได้นั้นเหมือนกับการเอาข่ายไปดักลม หรือเอามือไปกั้นน้ำในแม่น้ำคงคา ซึ่งเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้

จิตตคหบดีจึงถามกลับนิคัณฐนาฏบุตรว่า ระหว่างปัญญา (ญาณ) กับศรัทธา สิ่งใดประณีตกว่ากัน. นิคัณฐนาฏบุตรตอบว่าปัญญาประณีตกว่า จากนั้นจิตตคหบดีจึงอธิบายว่า การที่ท่านกล่าวว่า "ไม่เชื่อ" ในตอนแรกนั้น ไม่ได้หมายความว่าไม่เชื่อพระพุทธเจ้า แต่เป็นเพราะท่านได้ประจักษ์แจ้งด้วยตนเองแล้วว่าสามารถเข้าถึงฌานทั้งสี่ได้ ซึ่งรวมถึงการเข้าถึงสภาวะที่ไม่มีวิตกวิจาร และมีการดับวิตกวิจารได้ สิ่งที่ท่านกล่าวไปจึงเป็นประสบการณ์ตรง ไม่ใช่เรื่องของความเชื่อ. เมื่อนิคัณฐนาฏบุตรได้ยินดังนั้น ก็เปลี่ยนคำพูดทันที โดยกล่าวว่าจิตตคหบดีเป็นคนไม่ตรง โอ้อวด และมีมารยา

จิตตคหบดีจึงชี้ให้เห็นความไม่สอดคล้องกันในคำพูดของนิคัณฐนาฏบุตรที่กล่าวว่าท่านตรงไปตรงมาในตอนแรก และกลับมากล่าวว่าท่านไม่ตรงไปตรงมาในภายหลัง. หลังจากนั้น จิตตคหบดีได้ตั้งปัญหา ๑๐ ข้อกับนิคัณฐนาฏบุตร แต่ท่านไม่สามารถตอบได้ และจิตตคหบดีก็ได้ลุกขึ้นจากที่นั่งและจากไป พระสูตรนี้จึงแสดงให้เห็นถึงความแตกต่างระหว่างการยึดมั่นในทิฏฐิกับการประจักษ์แจ้งด้วยตนเอง.