สามัณฑกสูตร

สามัณฑกสังยุตต์ในสังยุตตนิกาย พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๑๘ ซึ่งประกอบด้วยพระสูตรที่ ๑-๑๕ (เช่น สามัณฑกสูตรที่ ๑ และทุกกรสูตรที่ ๒) เป็นบทสนทนาระหว่างปริพาชกชื่อสามัณฑกะกับพระสารีบุตร โดยมีแก่นธรรมหลักเกี่ยวกับการทำความเข้าใจพระนิพพานและแนวทางปฏิบัติเพื่อเข้าถึงนิพพานนั้น รวมถึงความยากลำบากในการดำเนินชีวิตตามพระธรรมวินัย

ในสามัณฑกสูตร พระสารีบุตรได้ตอบคำถามของสามัณฑกะปริพาชกที่ว่า "นิพพานคืออะไร" โดยระบุว่า "ความสิ้นไปแห่งราคะ ความสิ้นไปแห่งโทสะ ความสิ้นไปแห่งโมหะ นี้แลเรียกว่านิพพาน" เมื่อถูกถามถึงมรรคหรือปฏิปทาที่จะทำให้แจ้งนิพพานนั้น พระสารีบุตรได้ชี้แจงว่า "อริยมรรคมีองค์ ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ และสัมมาสมาธิ นี้แลคือมรรค นี้คือปฏิปทาเพื่อทำให้แจ้งนิพพานนั้น" สามัณฑกะจึงกล่าวชื่นชมว่า มรรคและปฏิปทานั้นดีเยี่ยมและควรแก่การไม่ประมาท

ส่วนในทุกกรสูตร สามัณฑกะได้ถามพระสารีบุตรว่า "อะไรที่ทำได้ยากในพระธรรมวินัยนี้" ซึ่งพระสารีบุตรตอบว่า "การบรรพชาทำได้ยาก" เมื่อสามัณฑกะถามต่อไปว่า ผู้ที่บรรพชาแล้วอะไรที่ทำได้ยากอีก พระสารีบุตรตอบว่า "ความยินดียิ่ง (ในธรรม) ทำได้ยาก" และสำหรับภิกษุผู้ยินดียิ่งแล้ว "การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมทำได้ยาก" สุดท้าย เมื่อถามว่าภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมนานเท่าไรจึงจะเป็นพระอรหันต์ พระสารีบุตรตอบว่า "ไม่นานนัก" พระสูตรในสังยุตต์นี้จึงมุ่งเน้นการไขข้อข้องใจเกี่ยวกับลักษณะของนิพพานและหนทางปฏิบัติ ตลอดจนความท้าทายในการประพฤติพรหมจรรย์.