โสมนัสสจริยา

เนื้อหาจาก โสมนัสสจริยา ในจริยาปิฎก แสดงถึงเรื่องราวในอดีตชาติของพระโพธิสัตว์ เมื่อเสวยพระชาติเป็น พระราชกุมารนามว่า "โสมนัสส" ณ กรุงอินทปัตถ์ พระองค์ทรงเพียบพร้อมด้วยศีลคุณ ปัญญา และความอ่อนน้อมถ่อมตน แต่ในอุทยานหลวงมีดาบสจอมปลอมรูปหนึ่งแฝงตัวเข้ามาอาศัยอยู่ พระกุมารทรงใช้ปัญญาพิจารณาเห็นความไร้คุณธรรมและความเจ้าเล่ห์ของดาบสนั้นอย่างทะลุปรุโปรด เปรียบเสมือนกองแกลบที่ไม่มีเมล็ดข้าว เปรียบดังต้นไม้กลวงใน หรือต้นกล้วยที่ไม่มีแก่นสาร

ต่อมา เมื่อเกิดเหตุการณ์กบฏชายแดน พระราชบิดาได้ยกทัพไปปราบและทรงฝากฝังให้พระราชกุมารดูแลความเรียบร้อย พร้อมทั้งทรงกำชับให้ความเคารพแก่ดาบสจอมปลอมผู้นั้น พระราชกุมารเสด็จไปหาดาบสด้วยความรู้เท่าทันและตรัสถามด้วยถวาเชิงตักเตือน ทำให้ดาบสผู้มืดบอดด้วยมานะเกิดความโกรธแค้นและผูกอาฆาต เมื่อพระราชบิดากลับมา ดาบสจึงยุยงใส่ร้ายพระราชกุมารด้วยความเท็จ จนพระราชบิดาหลงเชื่อและทรงกริ้วถึงขั้นสั่งประหารชีวิตด้วยการตัดศีรษะออกเป็นสี่ส่วนแล้วประจาน

แม้จะเผชิญกับความอยุติธรรมและความตาย พระราชกุมารโสมนัสสก็ยังคงตั้งมั่นในความสงบและขอเข้าเฝ้าพระราชบิดาเป็นครั้งสุดท้าย พระองค์ทรงใช้พระปัญญาอันสุขุมชี้แจงความจริงจนพระราชบิดาสว่างพระเนตร ทรงรู้เท่าทันความชั่วช้าของดาบส และทรงขอขมาพร้อมทั้งถวายราชสมบัติทั้งหมดให้แก่พระราชกุมาร แต่พระองค์ทรงสลัดความเยื่อใยในราชสมบัติเหล่านั้นออกเสีย แล้วเสด็จออกบวชเป็นดาบสบำเพ็ญเนกขัมมบารมีแทน

จากเรื่องราวดังกล่าว คำสอนหลักที่สำคัญประกอบด้วย:

• การรู้เท่าทันคนพาล: ไม่ควรหลงเชื่อบุคคลที่ภายนอกดูน่าเลื่อมใสแต่ภายในไร้ศีลธรรม
• การยึดมั่นในความจริงและความอดทน: การรักษาความสงบและสติปัญญาแม้ในยามวิกฤตย่อมนำพาให้รอดพ้นจากภัยอันตราย
• การสละความสุขทางโลก: พระโพธิสัตว์ทรงเห็นว่าราชสมบัติและกามสุขไม่ใช่สิ่งน่ารังเกียจในตัวเอง แต่พระสัพพัญญุตญาณ (การตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า) มีคุณค่าสูงสุด จึงทรงสละราชสมบัติเพื่อมุ่งสู่เป้าหมายที่สูงส่งกว่า