กุณฑลิยสูตร

กุณฑลิยสูตร เป็นพระสูตรสำคัญในสังยุตตนิกาย มหาวารวรรค กล่าวถึงการสนทนาระหว่างพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้ากับกุณฑลิยปริพาชก ณ ป่าอัญชนมฤคทายวัน ใกล้เมืองสาเกต กุณฑลิยปริพาชกทูลถามพระพุทธองค์ว่า ทรงมีอะไรเป็นอานิสงส์ (ผลของการปฏิบัติ)

พระพุทธองค์ตรัสตอบว่า ตถาคตมี "วิชชาและวิมุตติ" เป็นผลานิสงส์ จากนั้น กุณฑลิยปริพาชกจึงทูลถามต่อไปว่า ธรรมเหล่าไหนที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิชชาและวิมุตติให้บริบูรณ์ พระพุทธองค์จึงทรงแสดงธรรมเป็นลำดับขั้น ได้แก่ โพชฌงค์ ๗ ย่อมยังวิชชาและวิมุตติให้บริบูรณ์ สติปัฏฐาน ๔ ย่อมยังโพชฌงค์ ๗ ให้บริบูรณ์ สุจริต ๓ ย่อมยังสติปัฏฐาน ๔ ให้บริบูรณ์ และอินทรียสังวร ย่อมยังสุจริต ๓ ให้บริบูรณ์

การบำเพ็ญอินทรียสังวร หมายถึง การที่ภิกษุเมื่อเห็นรูป ฟังเสียง ดมกลิ่น ลิ้มรส ถูกต้องสัมผัสทางกาย หรือรู้ธรรมารมณ์ที่น่าพึงพอใจหรือไม่น่าพึงพอใจ ก็ไม่ยินดี ไม่ขึ้งเคียด ไม่ยังความกำหนัดให้เกิดขึ้น กายและจิตก็คงที่ มั่นคงดีภายใน หลุดพ้นดีแล้ว สุจริต ๓ คือ การเจริญกายสุจริต วจีสุจริต และมโนสุจริต เพื่อละกายทุจริต วจีทุจริต และมโนทุจริต สติปัฏฐาน ๔ คือ การพิจารณาเห็นกายในกาย เวทนาในเวทนา จิตในจิต และธรรมในธรรม เนืองๆ อย่างมีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ ส่วนโพชฌงค์ ๗ ได้แก่ สติสัมโพชฌงค์ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ วิริยสัมโพชฌงค์ ปีติสัมโพชฌงค์ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ สมาธิสัมโพชฌงค์ และอุเบกขาสัมโพชฌงค์ ซึ่งบุคคลเจริญแล้วกระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิชชาและวิมุตติให้บริบูรณ์

เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมจบ กุณฑลิยปริพาชกเกิดความเลื่อมใส จึงประกาศตนเป็นอุบาสก ถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต.