ปฐมสังขิตตสูตร

ปฐมสังขิตตสูตร สังยุตตนิกาย สังยุตที่ ๔๘ ว่าด้วยอินทรีย์ หมวดที่ ๒ ปฐมสังขิตตวรรค สูตรที่ ๑๒ (SN 48.12) เป็นพระสูตรที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงโดยย่อถึงอินทรีย์ ๕ ประการ และระดับแห่งการบรรลุธรรมที่แตกต่างกันตามกำลังของอินทรีย์เหล่านั้น.

พระพุทธองค์ทรงตรัสแก่ภิกษุทั้งหลายว่า อินทรีย์ ๕ ประการ ได้แก่ สัทธินทรีย์ (อินทรีย์คือศรัทธา) วิริยินทรีย์ (อินทรีย์คือความเพียร) สตินทรีย์ (อินทรีย์คือสติ) สมาธินทรีย์ (อินทรีย์คือสมาธิ) และปัญญินทรีย์ (อินทรีย์คือปัญญา) อินทรีย์ทั้งห้าเหล่านี้เป็นธรรมอันเป็นไปเพื่อความตรัสรู้.

พระผู้มีพระภาคทรงอธิบายเพิ่มเติมว่า บุคคลทั้งหลายย่อมบรรลุผลแห่งธรรมที่แตกต่างกัน ขึ้นอยู่กับความบริบูรณ์หรือความอ่อนกำลังลงของอินทรีย์ ๕ ประการนี้ โดยเริ่มจากผู้ที่มีอินทรีย์ครบถ้วนบริบูรณ์ที่สุดคือพระอรหันต์. รองลงมาคือ พระอนาคามี ซึ่งมีอินทรีย์อ่อนกว่าพระอรหันต์ ถัดไปคือ พระสกทาคามี ซึ่งมีอินทรีย์อ่อนกว่าพระอนาคามี และ พระโสดาบัน ซึ่งมีอินทรีย์อ่อนกว่าพระสกทาคามี.

นอกจากนี้ พระสูตรยังกล่าวถึงบุคคลอีกสองประเภทที่มีอินทรีย์อ่อนกำลังลงไปอีกคือ พระโสดาบันผู้ธัมมานุสารี ซึ่งมีอินทรีย์อ่อนกว่าพระโสดาบัน และพระโสดาบันผู้สัทธานุสารี ซึ่งมีอินทรีย์อ่อนกว่าพระโสดาบันผู้ธัมมานุสารี. ธัมมานุสารี หมายถึง ผู้แล่นไปตามธรรม มีปัญญาแก่กล้าเพื่อบรรลุโสดาปัตติผล ส่วนสัทธานุสารี หมายถึง ผู้แล่นไปตามศรัทธา มีศรัทธาแก่กล้าเพื่อบรรลุโสดาปัตติผล. โดยสรุปแล้ว พระสูตรนี้เน้นย้ำความสำคัญของการเจริญอินทรีย์ ๕ ประการเพื่อความก้าวหน้าในหนทางแห่งการหลุดพ้น.