ปฐมวิตถารสูตร

พระสูตรปฐมวิตถารสูตร (sn48.15) นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอธิบายถึงบทบาทและความสำคัญของ อินทรีย์ 5 (ปัญจินทรีย์) ซึ่งเป็นธรรมอันเป็นเครื่องควบคุมและนำไปสู่การบรรลุธรรม อินทรีย์เหล่านี้เป็นปัจจัยสำคัญที่กำหนดระดับความก้าวหน้าทางจิตวิญญาณของผู้ปฏิบัติธรรม

อินทรีย์ 5 ประการที่ถูกกล่าวถึง ได้แก่:

• สัทธินทรีย์ (อินทรีย์คือศรัทธา): ความเชื่อมั่นในพระรัตนตรัยและหลักธรรมคำสอน
• วิริยินทรีย์ (อินทรีย์คือวิริยะ): ความเพียรพยายามในการเจริญกุศลและละอกุศล
• สตินทรีย์ (อินทรีย์คือสติ): ความระลึกรู้ตัวอยู่เสมอ ไม่เผลอไผล
• สมาธินทรีย์ (อินทรีย์คือสมาธิ): ความตั้งมั่นแห่งจิตใจ ไม่หวั่นไหว ฟุ้งซ่าน
• ปัญญินทรีย์ (อินทรีย์คือปัญญา): ความเข้าใจในอริยสัจสี่และมองเห็นสิ่งต่างๆ ตามความเป็นจริง

พระสูตรนี้ชี้ว่า ผู้ที่ได้ สมบูรณ์และบริบูรณ์ ด้วยอินทรีย์ทั้งห้าประการนี้อย่างแท้จริง ย่อมเป็น พระอรหันต์ คือผู้ที่บรรลุธรรมสูงสุด หลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวงอย่างสิ้นเชิง

อย่างไรก็ตาม สำหรับผู้ที่ อินทรีย์ 5 ยังไม่สมบูรณ์เท่า ยังมีระดับความก้าวหน้าที่แตกต่างกันออกไปตามความเข้มแข็งและสมดุลของอินทรีย์นั้นๆ โดยพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกบุคคลผู้บรรลุธรรมในระดับรองลงมา ได้แก่ อันตราปรินิพพายี (ผู้ปรินิพพานในระหว่างภพ), อุปหัจจปรินิพพายี (ผู้ปรินิพพานเมื่อเกิดแล้วไม่นาน), อสังขารปรินิพพายี (ผู้ปรินิพพานโดยไม่ต้องใช้ความเพียรมาก), สสังขารปรินิพพายี (ผู้ปรินิพพานโดยต้องใช้ความเพียร), อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี (ผู้มีกระแสสูงขึ้นไปสู่ภพอากนิฏฐะ), พระสกทาคามี (ผู้จะกลับมาเกิดอีกเพียงครั้งเดียว), พระโสดาบัน (ผู้เข้าถึงกระแสแห่งนิพพาน), ธัมมานุสารี (ผู้แล่นไปตามธรรม) และ สัทธานุสารี (ผู้แล่นไปตามศรัทธา)

คำสอนหลักจากพระสูตรนี้เน้นย้ำว่า การพัฒนาและเจริญ อินทรีย์ 5 ให้เข้มแข็งและสมดุล เป็นหนทางสำคัญและจำเป็นอย่างยิ่งสำหรับผู้ปฏิบัติธรรม เพื่อความก้าวหน้าในระดับต่างๆ ไปจนถึงการบรรลุจุดสูงสุดของพระพุทธศาสนา คือพระอรหัตผล