จักกวัตติสูตร

จักกวัตติสูตร (SN 46.42) แสดงให้เห็นถึงการเปรียบเทียบอันลึกซึ้งระหว่างการปรากฏขึ้นของ "พระเจ้าจักรพรรดิ" กับการอุบัติขึ้นของ "พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า" โดยทั้งสองกรณีล้วนนำมาซึ่งสิ่งที่เรียกว่า "รัตนะ" หรือขุมทรัพย์อันประเสริฐ 7 ประการ ที่มีความสำคัญและคุณค่าแตกต่างกันไปตามบริบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอธิบายว่า เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรมปรากฏขึ้นในโลก ย่อมมีรัตนะ 7 ประการเกิดขึ้นพร้อม ซึ่งเป็นเครื่องหมายแห่งการปกครองอันรุ่งเรืองและอำนาจอันชอบธรรม ได้แก่:

• จักรแก้ว (สัญลักษณ์แห่งอาณาเขตที่ขยายไปโดยธรรม)
• ช้างแก้ว (ยานพาหนะอันประเสริฐ)
• ม้าแก้ว (ยานพาหนะอันประเสริฐ)
• มณีแก้ว (แก้วมณีเรืองฤทธิ์)
• นางแก้ว (พระอัครมเหสีผู้ทรงคุณ)
• คฤหบดีแก้ว (ขุนคลังแก้ว ผู้สามารถหาทรัพย์มาเพิ่มพูน)
• ปริณายกแก้ว (ขุนพลแก้ว ผู้ทรงปัญญาและความสามารถในการบริหาร)

รัตนะเหล่านี้เป็นสิ่งจำเป็นสำหรับการธำรงไว้ซึ่งอาณาจักรและความเจริญรุ่งเรืองทางโลกของพระเจ้าจักรพรรดิ

ในทำนองเดียวกัน เมื่อพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เองอุบัติขึ้นในโลก ย่อมมีรัตนะ 7 ประการเกิดขึ้นเช่นกัน แต่เป็นรัตนะที่เป็นองค์ประกอบแห่งการตรัสรู้ หรือที่เรียกว่า "โพชฌงค์ 7" อันเป็นขุมทรัพย์ทางปัญญาและทางจิตวิญญาณที่นำไปสู่ความหลุดพ้น ได้แก่:

• สติสัมโพชฌงค์ (สติ: ความระลึกได้)
• ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ (ธัมมวิจยะ: การค้นคว้าธรรม การพิจารณาธรรม)
• วิริยสัมโพชฌงค์ (วิริยะ: ความเพียร)
• ปีติสัมโพชฌงค์ (ปีติ: ความอิ่มเอิบใจ)
• ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ (ปัสสัทธิ: ความสงบกายสงบใจ)
• สมาธิสัมโพชฌงค์ (สมาธิ: ความตั้งมั่นแห่งจิต)
• อุเบกขาสัมโพชฌงค์ (อุเบกขา: ความวางเฉย ความเป็นกลาง)

พระสูตรนี้เน้นย้ำว่ารัตนะแห่งโพชฌงค์ 7 เหล่านี้ คือเครื่องมือสำคัญที่นำไปสู่การตรัสรู้และหลุดพ้นจากทุกข์ เป็นขุมทรัพย์อันประเสริฐยิ่งกว่าทรัพย์สมบัติทางโลกใดๆ ซึ่งปรากฏขึ้นได้ด้วยการอุบัติของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเท่านั้น และเป็นหนทางสู่ความสงบสูงสุดในชีวิตของผู้ปฏิบัติ