ปฐมภิกขุสูตร

ปฐมภิกขุสูตร (ในสังยุตตนิกาย มหาวารวรรค อานาปานสังยุต) เป็นพระสูตรที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย ณ พระเชตวันมหาวิหาร เมืองสาวัตถี เมื่อภิกษุทั้งหลายกราบทูลถามว่ามีธรรมอันเป็นเอกอย่างหนึ่งหรือไม่ที่เมื่อเจริญทำให้มากแล้วย่อมทำให้ธรรม ๔ ประการบริบูรณ์ และธรรม ๔ ประการนั้นเมื่อเจริญทำให้มากแล้วย่อมทำให้ธรรม ๗ ประการบริบูรณ์ และธรรม ๗ ประการนั้นเมื่อเจริญทำให้มากแล้วย่อมทำให้ธรรม ๒ ประการบริบูรณ์.

พระผู้มีพระภาคทรงตรัสตอบว่ามีอยู่ และทรงชี้แจงว่า "ธรรมอันเป็นเอก" นั้นคือ "อานาปานสติสมาธิ" ซึ่งก็คือการเจริญสติกำหนดลมหายใจเข้าออก. เมื่อภิกษุเจริญอานาปานสติสมาธิให้มากแล้ว ย่อมทำให้ "สติปัฏฐาน ๔ ประการ" บริบูรณ์ ได้แก่ การพิจารณากายในกาย เวทนาในเวทนา จิตในจิต และธรรมในธรรมอยู่เป็นประจำ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้.

เมื่อสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้บริบูรณ์แล้ว ย่อมทำให้ "โพชฌงค์ ๗ ประการ" บริบูรณ์ ได้แก่ สติสัมโพชฌงค์ (ความระลึกได้) ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ (ความสอดส่องธรรม) วิริยสัมโพชฌงค์ (ความเพียร) ปีติสัมโพชฌงค์ (ความอิ่มใจ) ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ (ความสงบกายใจ) สมาธิสัมโพชฌงค์ (ความตั้งมั่นแห่งจิต) และอุเบกขาสัมโพชฌงค์ (ความวางเฉยในอารมณ์).

สุดท้าย เมื่อโพชฌงค์ ๗ ประการนี้บริบูรณ์แล้ว ย่อมทำให้ "วิชชาและวิมุตติ" บริบูรณ์ ซึ่งหมายถึงความรู้แจ้งเห็นจริงในอริยสัจ ๔ และการหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวง. พระสูตรนี้จึงแสดงถึงลำดับแห่งการปฏิบัติธรรม เริ่มต้นจากการเจริญสมาธิด้วยอานาปานสติ อันเป็นพื้นฐานนำไปสู่การเจริญสติปัฏฐาน โพชฌงค์ และนำไปสู่จุดสูงสุดคือวิชชาและวิมุตติอันเป็นเป้าหมายแห่งการประพฤติพรหมจรรย์ในพระพุทธศาสนา.