วัมมิกสูตร

วัมมิกสูตร (พระสูตรว่าด้วยจอมปลวก) เป็นคำสอนเชิงปริศนาธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงไขความกระจ่างให้แก่พระกุมารกัสสปะ หลังจากมีเทวดามาปรากฏกายและตั้งปริศนาธรรมเรื่อง "จอมปลวกที่มีควันในเวลากลางคืนและมีเปลวไฟในเวลากลางวัน" โดยให้พระภิกษุผู้มีปัญญา (สุเมธะ) ขุดขุดสิ่งที่พบเจอตามลำดับเพื่อค้นหาความจริง เนื้อหาเป็นการเปรียบเทียบกายสังขารกับจอมปลวกและกระบวนการเจริญวิปัสสนากรรมฐานเพื่อขจัดกิเลส

พระพุทธองค์ทรงถอดรหัสปริศนาธรรมไว้ดังนี้:

• จอมปลวก คือ ร่างกายที่ประกอบด้วยธาตุ 4 เกิดจากมารดาบิดา เติบโตด้วยอาหาร มีความเสื่อมสลายเป็นธรรมดา
• ควันในเวลากลางคืน คือ การที่ใจครุ่นคิดถึงเรื่องการงานที่ทำในเวลากลางวัน
• เปลวไฟในเวลากลางวัน คือ การลงมือกระทำการงานนั้นด้วยกาย วาจา ใจ ตามที่ได้ตรึกไว้ในตอนกลางคืน
• พราหมณ์ คือ พระตถาคต (พระพุทธเจ้า)
• สุเมธะ คือ พระภิกษุผู้ปฏิบัติธรรม
• ศัสตรา (อาวุธ) คือ ปัญญาอันประเสริฐ
• การขุด คือ ความเพียรพยายาม

สำหรับสิ่งของที่พบในจอมปลวก เปรียบเสมือนกิเลสและอุปสรรคที่ต้องละทิ้ง ได้แก่: งวง/ลิ่ม (อวิชชา), ตัวพอง (ความโกรธและความเดือดร้อนใจ), ทางสองแพร่ง (ความลังเลสงสัย), ตะกร้า (นิวรณ์ 5), เต่า (อุปาทานขันธ์ 5), เขียงสับเนื้อ (กามคุณ 5) และ ก้อนเนื้อ (ความกำหนัดยินดี)

ท้ายที่สุด นาค หมายถึง พระขีณาสพ (ผู้สิ้นกิเลส) ซึ่งพระพุทธองค์ทรงสอนให้พระภิกษุเคารพและอย่าไปรบกวนท่าน สรุปคือ พระสูตรนี้มุ่งสอนเรื่องการใช้ ปัญญา และ ความเพียร เพื่อขุดคุ้ยกิเลสที่หมักหมมอยู่ในกายสังขาร อันนำไปสู่การละทิ้งกิเลสทั้งปวงและบรรลุความเป็นพระอรหันต์