นันทิยสูตร

นันทิยสูตร ในสังยุตตนิกาย (สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค สังยุตที่ ๕๕ โสตาปัตติสังยุต พุทธวรรคที่ ๔ สูตรที่ ๔๐ หรือ ๔๗) กล่าวถึงการสนทนาระหว่างพระผู้มีพระภาคเจ้ากับนันทิยศากยะ ณ ป่ามหาวัน ใกล้เมืองกบิลพัสดุ์ ซึ่งนันทิยศากยะได้กราบทูลถามพระพุทธองค์ว่า อริยสาวกผู้ยังไม่ประกอบด้วยองค์แห่งพระโสดาบันโดยประการทั้งปวงนั้น จัดเป็นผู้ประมาทหรือไม่

พระพุทธองค์ทรงตรัสตอบว่า ผู้ที่ยังไม่มีองค์แห่งพระโสดาบันโดยประการทั้งปวงนั้น เราเรียกว่าเป็นปุถุชนภายนอก แต่จะทรงอธิบายถึงการที่อริยสาวกเป็นผู้ประมาทและไม่ประมาทอย่างไร หัวใจของพระสูตรนี้คือการอธิบายภาวะ "ความประมาท" และ "ความไม่ประมาท" ของอริยสาวก โดยมีองค์ประกอบของพระโสดาบันเป็นพื้นฐาน ซึ่งประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ และศีลที่พระอริยเจ้าใคร่แล้ว อันเป็นไปเพื่อสมาธิ

อริยสาวกที่ "ประมาท" คือผู้ที่พอใจเพียงแค่มีความเลื่อมใสและศีลดังกล่าวแล้ว ไม่บำเพ็ญเพียร further ในที่สงัดทั้งกลางวันและกลางคืน เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมไม่มีปราโมทย์ ไม่มีความปีติ ไม่มีความสงบกาย ย่อมอยู่เป็นทุกข์ จิตไม่เป็นสมาธิ ธรรมทั้งหลายไม่ปรากฏ จึงจัดว่าเป็นผู้ประมาท

ส่วนอริยสาวกที่ "ไม่ประมาท" คือผู้ที่ไม่พอใจเพียงแค่นั้น แต่พยายามบำเพ็ญเพียรในที่สงัดทั้งกลางวันและกลางคืน เมื่อเป็นเช่นนั้น ปราโมทย์ย่อมเกิด ปีติย่อมเกิด กายย่อมสงบ ย่อมอยู่เป็นสุข จิตเป็นสมาธิ ธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏ จึงจัดว่าเป็นผู้ไม่ประมาท นันทิยสูตรนี้จึงเน้นย้ำถึงความสำคัญของการไม่หยุดนิ่งในการปฏิบัติธรรม แม้จะได้บรรลุคุณธรรมเบื้องต้นแล้วก็ตาม