วชิรูปมสูตร

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแสดงธรรมเกี่ยวกับบุคคล 3 ประเภทที่มีอยู่ในโลก ซึ่งมีลักษณะของจิตใจที่แตกต่างกันออกไป โดยทรงใช้การเปรียบเทียบที่เห็นภาพชัดเจน คือ บุคคลผู้มีจิตใจเหมือนแผล, บุคคลผู้มีจิตใจเหมือนฟ้าแลบ, และบุคคลผู้มีจิตใจเหมือนเพชร เพื่อให้พุทธบริษัทได้พิจารณาและเข้าใจถึงสภาวะของจิตใจในแต่ละระดับขั้นของพัฒนาการทางธรรม.

• บุคคลผู้มีจิตใจเหมือนแผล: คือผู้ที่มีอารมณ์ฉุนเฉียว หงุดหงิด และโกรธง่าย แม้เพียงถูกติเตียนหรือกระทบกระเทือนด้วยคำพูดเพียงเล็กน้อย ก็จะแสดงอาการไม่พอใจ โกรธเคือง เป็นปฏิปักษ์ และเก็บความพยาบาทอาฆาตไว้ในใจ เปรียบได้กับแผลฝีที่เปื่อยเน่า เมื่อถูกกระทบกระเทือนด้วยไม้หรือก้อนหิน ก็จะยิ่งแตกพลุ่งพุ่งหนองและเลือดออกมามากยิ่งขึ้น แสดงให้เห็นถึงจิตใจที่อ่อนแอและสะสมโทสะไว้ภายใน.
• บุคคลผู้มีจิตใจเหมือนฟ้าแลบ: คือผู้ที่สามารถเข้าถึงและเข้าใจอริยสัจ 4 ได้อย่างแจ่มแจ้ง คือ ทุกข์ เหตุแห่งทุกข์ ความดับทุกข์ และหนทางแห่งความดับทุกข์ เปรียบเสมือนคนตาดีที่อยู่ในความมืดมิดในยามค่ำคืน แล้วมองเห็นสิ่งต่างๆ ได้อย่างชัดเจนด้วยแสงสว่างวาบจากฟ้าผ่า เป็นการแสดงถึงปัญญาที่เกิดขึ้นอย่างรวดเร็วและเฉียบพลัน ทำให้มองเห็นความจริงของโลกและชีวิต.
• บุคคลผู้มีจิตใจเหมือนเพชร: คือผู้ที่บรรลุเจโตวิมุตติ (ความหลุดพ้นแห่งจิต) และปัญญาวิมุตติ (ความหลุดพ้นด้วยปัญญา) อันไม่เศร้าหมองได้ในปัจจุบันชาติ ด้วยปัญญาอันยิ่งของตนเอง เพราะได้สิ้นอาสวะกิเลสทั้งหลายแล้ว เปรียบได้กับเพชร ซึ่งเป็นของแข็งแกร่งที่ไม่มีสิ่งใดในโลก ไม่ว่าจะอัญมณีหรือหินใดๆ ก็ไม่สามารถตัดให้ขาดหรือทำให้หักได้ แสดงถึงจิตใจที่มั่นคง ไม่หวั่นไหวต่อโลกธรรมใดๆ และหลุดพ้นจากกิเลสโดยสิ้นเชิง.

พระสูตรนี้จึงสอนให้เราตระหนักถึงลักษณะของบุคคลทั้งสามประเภท และเป็นเครื่องชี้นำให้พุทธบริษัทมุ่งพัฒนาจิตใจของตนให้ก้าวไปสู่การมีปัญญาที่แจ่มแจ้งและมั่นคงดุจเพชร เพื่อบรรลุความหลุดพ้นอันเป็นเป้าหมายสูงสุดในพระพุทธศาสนา.