ปฐมสิกขาสูตร

ปฐมสิกขาสูตรนี้ชี้ให้เห็นถึงความสำคัญของวินัยสงฆ์ โดยระบุว่าในทุกครึ่งเดือนมีการท่องจำข้อฝึกฝนกว่าหนึ่งร้อยห้าสิบข้อ ที่ผู้ปรารถนาความรู้แจ้งฝึกฝนปฏิบัติตน ทั้งหมดนี้รวมอยู่ใน ไตรสิกขา อันประกอบด้วย:

• อธิศีลสิกขา (การฝึกฝนในศีลอันยิ่ง)
• อธิจิตสิกขา (การฝึกฝนในจิตอันยิ่ง)
• อธิปัญญาสิกขา (การฝึกฝนในปัญญาอันยิ่ง)

พระพุทธองค์ทรงอธิบายถึงผู้ปฏิบัติธรรม 4 ประเภท โดยเน้นว่า แม้บางคราวผู้ปฏิบัติอาจพลั้งเผลอทำผิดวินัยเล็กน้อยได้ แต่สามารถกลับคืนมาได้ เพราะสิ่งที่สำคัญคือการที่ท่านเหล่านั้น ดำรงมั่นและตั้งมั่นในข้อปฏิบัติที่เป็นรากฐาน อันเหมาะสมแก่พรหมจรรย์ ซึ่งเป็นสิ่งที่ท่านได้อธิษฐานไว้

ประเภทของผู้ปฏิบัติและการบรรลุธรรม:

1. พระโสดาบัน: ผู้มีศีลสมบูรณ์ แต่สมาธิและปัญญาจำกัด ละสังโยชน์เบื้องต่ำได้ 3 ประการ (สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส) ย่อมเป็นพระโสดาบัน ไม่ตกอบายภูมิ และมีอันจะตรัสรู้

2. พระสกทาคามี: ผู้มีศีลสมบูรณ์ แต่สมาธิและปัญญาจำกัดเช่นกัน ละสังโยชน์ 3 ประการได้ และทำให้ ราคะ โทสะ โมหะ เบาบางลง ย่อมเป็นพระสกทาคามี กลับมาเกิดในโลกนี้อีกเพียงครั้งเดียว แล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้

3. พระอนาคามี: ผู้มีศีลและสมาธิสมบูรณ์ แต่มีปัญญาจำกัด ละสังโยชน์เบื้องต่ำได้ 5 ประการ ย่อมปฏิสนธิเป็นโอปปาติกะและปรินิพพานในภพนั้น ไม่กลับมาจากโลกนั้นอีก

4. พระอรหันต์: ผู้มี ศีล สมาธิ และปัญญาอย่างสมบูรณ์ ย่อมบรรลุเจโตวิมุตติและปัญญาวิมุตติอันไม่เศร้าหมองได้ด้วยตนเองในภพปัจจุบันนี้ อันเนื่องมาจากการสิ้นอาสวะทั้งหลาย

พระพุทธองค์ทรงสรุปว่า หากปฏิบัติบางส่วนก็สำเร็จบางส่วน หากปฏิบัติเต็มที่ก็สำเร็จเต็มที่ แต่ไม่ว่ากรณีใด ๆ ข้อฝึกฝนเหล่านี้ย่อมไม่ไร้ผล