ทุติยสิกขัตตยสูตร

พระสูตรทุติยสิกขัตตยสูตรนี้ได้แสดงถึง ไตรสิกขา ๓ อันเป็นหลักปฏิบัติสำคัญในพระพุทธศาสนา เพื่อนำไปสู่การหลุดพ้น ได้แก่:

• อธิศีลสิกขา (สิกขาคือศีลอันยิ่ง)
• อธิจิตตสิกขา (สิกขาคือจิตอันยิ่ง)
• อธิปัญญาสิกขา (สิกขาคือปัญญาอันยิ่ง)

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอธิบายว่า อธิศีลสิกขา คือการที่ภิกษุเป็นผู้มีศีล สำรวมในพระปาติโมกข์ มีมารยาทและโคจรสมบูรณ์ เห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย และสมาทานศึกษาในสิกขาบททั้งหลายที่ได้ถือปฏิบัติไว้

สำหรับ อธิจิตตสิกขา หมายถึงการที่ภิกษุสงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลาย แล้วเข้าถึงและพิจารณาอยู่ในฌานทั้งสี่ คือปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน และจตุตถฌาน ซึ่งเป็นสภาพจิตที่สงบระงับและตั้งมั่น

ส่วน อธิปัญญาสิกขา คือการที่ภิกษุได้รู้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ (ความหลุดพ้นแห่งใจ) และปัญญาวิมุตติ (ความหลุดพ้นด้วยปัญญา) อันไม่กำเริบ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันนี้ โดยสิ้นอาสวะทั้งหลายแล้ว ทำให้เป็นผู้มีชีวิตอยู่ด้วยความเข้าใจถ่องแท้

พระสูตรนี้ยังได้กล่าวถึงคุณสมบัติของผู้ควรปฏิบัติไตรสิกขาเหล่านี้ ว่าควรเป็นผู้มีความเพียร มีความมั่นคง มีความตั้งใจแน่วแน่ เจริญฌาน มีสติ และสำรวมอินทรีย์ นอกจากนี้ยังได้กล่าวเปรียบเทียบถึงการฝึกฝนที่เชี่ยวชาญรอบด้าน ไม่ว่าจะเป็นทางหน้าทางหลัง ทางต่ำทางสูง หรือกลางคืนกลางวัน ซึ่งแสดงถึงการดำรงอยู่ในสมาธิอันไม่มีประมาณ และควบคุมทุกทิศทางได้อย่างเต็มที่

ผู้ที่กำลังปฏิบัติเพื่อเข้าถึงคุณธรรมเหล่านี้เรียกว่า "เสขะ" หรือผู้ประพฤติพรหมจรรย์ แต่ผู้ที่ถึงที่สุดแห่งพรหมจรรย์อย่างสมบูรณ์แล้ว เรียกว่า "พระพุทธเจ้า" ในโลก การหลุดพ้นของจิตของผู้ที่ดับจิตได้แล้ว และพ้นจากตัณหาทั้งปวงนั้น เปรียบเสมือนดวงประทีปที่ดับสนิทไปแล้ว