โมเนยยสูตร

อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต โมเนยยสูตร (AN 3.122) กล่าวถึงคุณสมบัติแห่งความเป็นผู้มีปัญญา หรือ "โมเนยยะ" ที่เปรียบได้ดั่งความเป็นมุนี ซึ่งนำไปสู่การพ้นทุกข์และบรรลุคุณธรรมสูงสุด พระสูตรนี้ได้จำแนกโมเนยยะออกเป็น 3 ประการ ดังนี้

• กายโมเนยยะ (ความเป็นผู้มีปัญญาทางกาย): คือการที่ภิกษุหรือผู้ปฏิบัติธรรมมีการสำรวมระวังกายอย่างเคร่งครัด ได้แก่
  • เว้นจากการฆ่าสัตว์
  • เว้นจากการลักทรัพย์
  • เว้นจากการประพฤติผิดในกาม (หรือเว้นจากการเสพเมถุนในบริบทของภิกษุ)

  การสำรวมกายเหล่านี้แสดงถึงปัญญาในการควบคุมพฤติกรรมทางกายให้เป็นไปในทางที่บริสุทธิ์ ไม่เบียดเบียนตนเองและผู้อื่น

• วจีโมเนยยะ (ความเป็นผู้มีปัญญาทางวาจา): คือการที่ภิกษุหรือผู้ปฏิบัติธรรมมีการสำรวมระวังวาจาอย่างเคร่งครัด ได้แก่
  • เว้นจากการพูดเท็จ
  • เว้นจากการพูดส่อเสียด
  • เว้นจากการพูดคำหยาบ
  • เว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ

  การสำรวมวาจาเหล่านี้แสดงถึงปัญญาในการเลือกใช้คำพูดที่สร้างสรรค์ มีประโยชน์ ไม่ก่อให้เกิดความเดือดร้อนหรือความเข้าใจผิด

• มโนโมเนยยะ (ความเป็นผู้มีปัญญาทางใจ): คือโมเนยยะขั้นสูงสุด เป็นคุณสมบัติของผู้ที่บรรลุธรรมชั้นสูง ได้แก่การที่ภิกษุหรือผู้ปฏิบัติธรรม
  • ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ (ความหลุดพ้นแห่งใจจากกิเลสที่ยังกำเริบ)
  • และปัญญาวิมุตติ (ความหลุดพ้นด้วยปัญญาที่รู้แจ้งอริยสัจสี่)
  • ในภพชาติปัจจุบันนี้เอง ด้วยปัญญาอันยิ่งของตน เพราะความสิ้นอาสวะทั้งหลาย

  มโนโมเนยยะจึงหมายถึงการเข้าถึงอรหัตตผล บรรลุวิมุตติอย่างแท้จริงในชีวิตนี้ ด้วยการละกิเลสเครื่องเศร้าหมองทั้งปวง

พระสูตรนี้สรุปว่า "ผู้ใดเป็นมุนีด้วยกาย เป็นมุนีด้วยวาจา เป็นมุนีด้วยใจที่ปราศจากมลทิน เป็นมุนีผู้ประกอบด้วยโมเนยยะ พึงกล่าวได้ว่าผู้นั้นสละละทิ้งสิ่งทั้งปวงแล้ว" แสดงให้เห็นว่าการบำเพ็ญโมเนยยะทั้งสามประการนี้ครบถ้วน ย่อมนำไปสู่การเป็นผู้มีปัญญาอันบริบูรณ์ สามารถละกิเลสและเครื่องผูกรัดทั้งปวง จนหลุดพ้นจากทุกข์ได้ในที่สุด