โสขุมมสูตร

โสขุมมสูตร (อังคุตตรนิกาย จตุกนิบาต) ว่าด้วยเรื่อง “ความละเอียดประณีต 4 ประการ” ซึ่งเป็นคุณธรรมสำคัญที่พระภิกษุพึงบรรลุเพื่อความหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวง โดยพระพุทธองค์ทรงจำแนกความละเอียดในสภาวะแห่งขันธ์ 5 ไว้ดังนี้

• ความละเอียดแห่งรูป (รูปโสขุมมะ): การเข้าถึงความละเอียดสูงสุดของรูป จนไม่เห็นรูปอื่นใดที่ประณีตไปกว่านี้ และไม่มุ่งหวังแสวงหารูปอื่นอีก
• ความละเอียดแห่งเวทนา (เวทนาโสขุมมะ): การเข้าถึงความละเอียดสูงสุดของความรู้สึก จนไม่มีเวทนาใดที่ดีกว่าหรือควรค่าแก่การแสวงหาอีก
• ความละเอียดแห่งสัญญา (สัญญาโสขุมมะ): การเข้าถึงความละเอียดสูงสุดของความจำได้หมายรู้ จนไม่มีความประณีตอื่นใดที่น่าปรารถนาไปกว่านี้
• ความละเอียดแห่งสังขาร (สังขารโสขุมมะ): การเข้าถึงความละเอียดสูงสุดของความคิดปรุงแต่ง จนหยุดการแสวงหาและเห็นความประณีตในภาวะนี้แล้ว

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการฝึกฝนตนให้มีปัญญาเห็นแจ้งตามความเป็นจริง ผู้ที่บรรลุถึงความละเอียดเหล่านี้ จะต้องมีความเข้าใจในธรรมชาติของขันธ์อย่างถ่องแท้ ได้แก่ การรู้เหตุเกิดและดับของเวทนาและสัญญา การเห็นว่าสังขารนั้นเป็นสิ่งแปลกปลอม เป็นทุกข์ และไม่ใช่อัตตาตัวตน

ผลจากการปฏิบัติเช่นนี้ ทำให้ภิกษุผู้เป็นพระอริยบุคคลมีจิตที่ตั้งมั่นสงบเย็น รักในสันติธรรมอย่างแท้จริง พระองค์เปรียบเปรยว่าผู้ที่เห็นแจ้งด้วยปัญญาเช่นนี้ ย่อมเป็นผู้ที่เอาชนะมารและเสนามารได้เด็ดขาด เป็นการครองร่างที่มีขันธ์นี้เป็นร่างสุดท้าย และเข้าสู่ความหลุดพ้นจากวัฏสงสารอย่างสมบูรณ์