ทุติยอุรุเวลสูตร

พระสูตรทุติยอุรุเวลสูตร (AN 4.22) เล่าถึงเหตุการณ์ในครั้งที่พระพุทธเจ้าเพิ่งตรัสรู้ใหม่ๆ ขณะประทับอยู่ที่ใต้ต้นอชปาลนิโครธ ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ณ อุรุเวลา พราหมณ์ผู้เฒ่าจำนวนหนึ่งได้เข้ามาทักทายและกล่าวตำหนิพระองค์ว่า ไม่แสดงความเคารพด้วยการลุกขึ้นยืนหรือเชื้อเชิญให้นั่งแก่พราหมณ์ผู้สูงอายุ ซึ่งถือว่าไม่เหมาะสมและไม่สมควร

พระพุทธเจ้าทรงพิจารณาว่าพราหมณ์เหล่านี้ยังไม่เข้าใจความหมายที่แท้จริงของ "ผู้ใหญ่" (senior) จึงได้ทรงอธิบายถึงความหมายของความอาวุโสที่แท้จริง โดยทรงชี้แจงถึง ๒ ลักษณะ:

• ผู้ใหญ่ที่ยังเด็ก (Childish Senior): คือบุคคลที่แม้จะมีอายุมากถึง 80, 90 หรือ 100 ปี แต่กลับพูดจาไม่ถูกกาล ไม่เป็นจริง ไม่มีประโยชน์ ขัดต่อพระธรรมวินัย เป็นคำพูดที่ไร้ค่า ไม่มีเหตุผล วกวน และไม่เป็นประโยชน์
• ผู้ใหญ่ที่ฉลาดเฉลียว (Astute Senior): คือบุคคลที่แม้จะยังเป็นหนุ่มสาว ผมดำขลับ มีพละกำลังในวัยหนุ่มสาว แต่พูดจาถูกกาล เป็นจริง มีประโยชน์ สอดคล้องกับพระธรรมวินัย เป็นคำพูดที่มีคุณค่า มีเหตุผล กระชับ และเป็นประโยชน์

จากนั้น พระพุทธเจ้าได้ทรงแสดง คุณสมบัติ ๔ ประการที่ทำให้เป็นผู้ใหญ่ที่แท้จริง ในทางธรรม อันเป็นคุณสมบัติของภิกษุผู้สมบูรณ์ ได้แก่:

• เป็นผู้มีศีล: สำรวมในพระปาติโมกข์ มีมารยาทดี มีที่โคจรเหมาะสม เห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย
• เป็นผู้ได้เรียนรู้มาก: ทรงจำพระธรรมวินัยที่ไพเราะในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด มีอรรถะ มีพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง และสามารถพิจารณาเข้าใจปรุโปร่งด้วยปัญญา
• เป็นผู้ได้ฌาน ๔: ได้เข้าถึงฌานอันเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน เป็นธรรมเครื่องอยู่ของจิตอันยิ่ง ซึ่งได้ตามความปรารถนา ไม่ยาก ไม่ลำบาก
• เป็นผู้ได้วิมุตติ: ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มีอาสวะ เพราะอาสวะสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่

พระพุทธเจ้าทรงสรุปว่า ผู้ที่ยังมีความคิดพลุ่งพล่าน พูดจาเหลวไหล จิตไม่ตั้งมั่น ไม่ยินดีในสัจธรรม มีทิฏฐิอันลามก ย่อมอยู่ห่างไกลจากความเป็นผู้ใหญ่ แต่ผู้ที่มีศีลสมบูรณ์ เรียนรู้มาก มีปัญญาเฉลียวฉลาด สำรวมเมื่อเผชิญสิ่งต่างๆ เข้าใจอรรถะด้วยปัญญา ล่วงพ้นทุกสิ่ง มีเมตตา พูดจาไพเราะ ละเสียซึ่งชาติและมรณะ บำเพ็ญพรหมจรรย์จบสิ้นแล้ว ปราศจากอาสวะ บุคคลนั้นแลที่ตถาคตกล่าวว่าเป็นผู้ใหญ่ เพราะเป็นผู้มีอาสวะสิ้นไปแล้ว.