อภยราชกุมารสูตร

อภยราชกุมารสูตร เป็นพระสูตรที่ปรากฏในพระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ คหปติวรรค ลำดับที่ ๘ (พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๓)

เนื้อหาโดยย่อกล่าวถึงพระราชกุมารพระนามว่าอภัย ซึ่งถูกนิครนถ์นาฏบุตร (ผู้นำศาสนาเชน) ยุยงให้ไปทูลถามพระพุทธเจ้าด้วยปัญหา ๒ เงื่อน เพื่อหวังจะให้พระพุทธเจ้าทรงจนด้วยเหตุผลและไม่อาจตอบได้

คำถามที่นิครนถ์นาฏบุตรสอนให้ทูลถามคือ "พระตถาคตจะตรัสวาจาอันไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ชอบใจของคนอื่นบ้างหรือไม่" หากพระพุทธเจ้าตรัสว่า "ตรัส" ก็ให้ทูลแย้งว่าไม่ต่างจากปุถุชน และหากตรัสว่า "ไม่ตรัส" ก็ให้ทูลยกเรื่องที่พระองค์ทรงพยากรณ์พระเทวทัตว่าจักไปเกิดในอบาย ซึ่งทำให้พระเทวทัตไม่พอใจ

พระพุทธเจ้ามิได้ทรงตอบด้วยคำว่า "ตรัส" หรือ "ไม่ตรัส" โดยตรง แต่ทรงอธิบายหลักการตรัสวาจาของพระองค์ว่า พระตถาคตจะพิจารณาว่าวาจานั้นจริงหรือไม่ เป็นประโยชน์หรือไม่ และเป็นที่รักชอบใจของผู้อื่นหรือไม่ โดยจะตรัสเฉพาะวาจาที่จริง เป็นประโยชน์ และในกาลอันควร แม้ว่าวาจานั้นอาจไม่เป็นที่พอใจของผู้ฟังก็ตาม โดยทรงยกอุปมาเรื่องเด็กที่กลืนก้อนกรวดลงไป บิดามารดาที่ฉลาดก็พึงล้วงออกแม้จะทำให้เด็กเจ็บปวด เพื่อประโยชน์สูงสุดของเด็ก

เมื่อพระอภัยราชกุมารได้ฟังพระธรรมเทศนาเช่นนั้น ก็ทรงเห็นความเลิศล้ำในพุทธปัญญา ทรงเลื่อมใส และประกาศตนเป็นอุบาสกผู้ถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต