สัจฉิกรณียสูตร

สัจฉิกรณียสูตร (อังคุตตรนิกาย จตุกนิบาต) เป็นพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมว่าด้วยเรื่อง “ธรรมที่ควรทำให้แจ้ง” หรือสิ่งที่ควรทำให้ปรากฏชัดเจนด้วยการปฏิบัติและการบรรลุ ซึ่งแบ่งออกเป็น 4 ประการตามวิธีการเข้าถึงที่แตกต่างกัน เพื่อเป็นแนวทางให้พุทธบริษัทได้เข้าใจระดับของการปฏิบัติทางจิตภาวนาและปัญญาญาณ ดังนี้:

• สิ่งที่ควรทำให้แจ้งด้วยกาย ได้แก่ วิโมกข์ 8 (ความหลุดพ้น 8 ประการ) ซึ่งต้องอาศัยการฝึกฝนสมาธิขั้นสูงจนเกิดประสบการณ์ตรงทางจิต (Direct meditative experience)
• สิ่งที่ควรทำให้แจ้งด้วยการระลึก ได้แก่ ปุพเพนิวาสานุสติญาณ (การระลึกชาติปางก่อนได้) ซึ่งเป็นความสามารถในการหยั่งรู้ความเป็นไปของตนเองในอดีต
• สิ่งที่ควรทำให้แจ้งด้วยจักษุ ได้แก่ จุตูปปาตญาณ (การรู้การจุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย) หรือทิพยจักษุที่เห็นความเป็นไปของสรรพสัตว์ตามอำนาจของกรรม
• สิ่งที่ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญา ได้แก่ อาสวักขยญาณ (การทำอาสวะให้สิ้นไป) ซึ่งเป็นปัญญาขั้นสูงสุดที่ตัดกิเลสให้หมดสิ้นไป นำไปสู่การบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์

เนื้อหาในพระสูตรนี้แสดงให้เห็นถึงความลุ่มลึกของการปฏิบัติในทางพระพุทธศาสนา ที่ไม่ได้มีเพียงการศึกษาทางทฤษฎีเท่านั้น แต่เน้นการ “ทำให้แจ้ง” คือการทำให้ธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้นจริงในกระแสจิตผ่านการฝึกฝนตามลำดับขั้น ทั้งการพัฒนาสมาธิระดับสูง (วิโมกข์) การพัฒนาอภิญญา (การระลึกชาติและการเห็นการเกิดดับของสัตว์อื่น) จนถึงเป้าหมายสูงสุดคือการใช้ปัญญาทำลายอาสวะกิเลสให้สิ้นไป ซึ่งถือเป็นกิจที่สำคัญที่สุดในการปฏิบัติเพื่อความพ้นทุกข์อย่างถาวร