ปฐมอาชานียสูตร

ปฐมอาชานียสูตร เปรียบเทียบคุณสมบัติของภิกษุผู้ควรแก่การเคารพบูชาและเป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก ไว้เสมือนกับ "ม้าอาชาไนย" ของพระราชาที่มีลักษณะพิเศษ 4 ประการ ซึ่งเป็นคุณสมบัติที่ทำให้ม้านั้นคู่ควรแก่การใช้งานและมีค่าควรเมือง โดยพระพุทธองค์ทรงนำมาเปรียบเทียบกับหลักธรรมที่ภิกษุพึงปฏิบัติเพื่อให้เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยคุณธรรม ดังนี้

• มีความงาม: คือการเป็นผู้มีศีลสมบูรณ์ สำรวมในพระวินัย มีมารยาทดีงาม เข้าไปสู่ตระกูลต่างๆ อย่างเหมาะสม และมีความยำเกรงในสิกขาบท แม้โทษเพียงเล็กน้อยก็เห็นเป็นภัย
• มีความแข็งแรง: คือการเป็นผู้มีความเพียรพยายามอยู่เสมอ มีความมุ่งมั่นในการละอกุศลธรรมและบำเพ็ญกุศลธรรมให้ถึงพร้อม ไม่ย่อหย่อนในการเจริญกุศล
• มีความเร็ว: คือการมีปัญญาความรู้แจ้งใน อริยสัจ 4 ตามความเป็นจริง ได้แก่ การรู้ทุกข์, การรู้เหตุแห่งทุกข์, การรู้ความดับทุกข์ และการรู้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์
• มีความสมส่วน: คือการเป็นผู้ได้รับปัจจัย 4 อันได้แก่ จีวร บิณฑบาต ที่อยู่อาศัย และเภสัชบริขารอย่างเหมาะสม

สรุปได้ว่า พระสูตรนี้มุ่งเน้นให้ภิกษุพัฒนาตนเองให้เป็นผู้ประกอบด้วยศีล วิริยะ ปัญญา และการใช้สอยปัจจัยสี่อย่างเป็นสัปปายะ เมื่อภิกษุฝึกฝนตนเองด้วยคุณสมบัติเหล่านี้ ย่อมเปรียบได้กับม้าอาชาไนยชั้นเลิศ เป็นผู้ควรแก่การต้อนรับ ควรแก่ทักษิณาทาน และเป็น เนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยม ของชาวโลกอย่างแท้จริง