ปัตตปิณฑิกสูตร

ปัตตปิณฑิกสูตร (ว่าด้วยผู้ฉันเฉพาะในบาตร) เป็นพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงจำแนกบุคคลผู้ถือธุดงค์ข้อ "ฉันเฉพาะในบาตร" (ปัตตปิณฑิกังคะ) ออกเป็น 5 ประเภท โดยมีมูลเหตุและแรงจูงใจในการปฏิบัติที่แตกต่างกัน ดังนี้

• เพราะความเขลาและหลงงมงาย: ปฏิบัติโดยปราศจากความเข้าใจที่ถูกต้อง
• เพราะความอยากได้หรือความปรารถนาลามก: ปฏิบัติเพื่อหวังลาภสักการะหรือชื่อเสียง
• เพราะความฟุ้งซ่านหรือวิกลจริต: ปฏิบัติด้วยจิตใจที่ไม่ปกติ
• เพราะเป็นแนวทางที่พระพุทธเจ้าและพระอริยสาวกสรรเสริญ: ปฏิบัติโดยยึดตามคำแนะนำและแบบอย่างของบัณฑิต
• เพราะความมักน้อย สันโดษ ขัดเกลากิเลส และความสงบเงียบ: ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ในการขัดเกลาจิตใจให้หลุดพ้น

พระพุทธองค์ทรงเปรียบเทียบคุณค่าของบุคคลทั้ง 5 ประเภทนี้ผ่านการผลิตผลิตภัณฑ์จากนมวัว ตั้งแต่นมสด นมส้ม เนยข้น เนยใส ไปจนถึง "หัวเนยใส" ซึ่งเป็นสิ่งที่เลิศที่สุดในบรรดาผลิตภัณฑ์เหล่านั้น ทรงชี้ให้เห็นว่า แม้ภายนอกจะดูเหมือนว่าเป็นการปฏิบัติแบบเดียวกัน (ฉันเฉพาะในบาตร) แต่คุณค่าที่แท้จริงขึ้นอยู่กับ "เจตนา" หรือ "เป้าหมาย" ของการปฏิบัติเป็นสำคัญ

บทสรุปของพระสูตรนี้คือ ผู้ที่ถือปฏิบัติเพื่อ ความมักน้อย สันโดษ และการขัดเกลากิเลส ย่อมจัดว่าเป็นผู้เลิศ ประเสริฐ และสูงสุดในบรรดาผู้ฉันในบาตรทั้ง 5 ประเภท การปฏิบัติธรรมในพระพุทธศาสนาจึงไม่ได้ตัดสินกันที่รูปแบบภายนอกเพียงอย่างเดียว แต่ต้องพิจารณาถึงความบริสุทธิ์ของเป้าหมายที่มุ่งเน้นไปสู่การละวางกิเลสเป็นหัวใจสำคัญ