นิสสารณียสูตร

นิสสารณียสูตร (องค์ธรรมแห่งการออกไปจากทุกข์) เป็นพระสูตรที่แสดงถึงวิธีการหลุดพ้นจากสภาวะที่เป็นเหตุแห่งความทุกข์ใจ โดยใช้หลักการของการ "โน้มน้อมจิต" ไปสู่สภาวะที่ตรงกันข้าม ซึ่งทำให้จิตเกิดความเลื่อมใส ตั้งมั่น และหลุดพ้นจากความเร่าร้อนที่เกิดจากกิเลสประเภทต่างๆ

หลักการสำคัญคือการใช้ "ธรรมที่เป็นเครื่องออกไป" (นิสสารณียธรรม) 5 ประการ เพื่อเป็นทางหลุดพ้นจากอกุศลธรรม ดังนี้:

• การออกไปจากกาม (Sensual Pleasures): โดยการน้อมจิตไปสู่การเนกขัมมะ (การออกจากกาม)
• การออกไปจากพยาบาท (Ill Will): โดยการน้อมจิตไปสู่เมตตา
• การออกไปจากความเบียดเบียน (Harm): โดยการน้อมจิตไปสู่กรุณา
• การออกไปจากรูป (Form): โดยการน้อมจิตไปสู่ความไม่มีรูป (อรูป)
• การออกไปจากสักกายะ (Substantial Reality): โดยการน้อมจิตไปสู่ความดับแห่งสักกายะ (นิพพาน)

เมื่อปฏิบัติเช่นนี้ จิตจะถูกพัฒนาจนอยู่ในสภาวะที่ "ดีงาม ตั้งมั่น และหลุดพ้น" จากกิเลสเหล่านั้นได้อย่างสิ้นเชิง ทำให้ไม่เกิดความทุกข์หรือความเร่าร้อนที่เคยมีจากอกุศลเดิม เมื่อฝึกฝนจนกิเลสเหล่านี้ไม่เหลืออยู่ภายใน ผู้ปฏิบัติจะกลายเป็นผู้ที่ "ถอนอนุสัย" ตัดตัณหาได้สิ้นเชิง และด้วยการรู้เท่าทันมานะ (ความถือตัว) อย่างถูกต้อง จึงถือเป็นการทำที่สุดแห่งทุกข์อย่างแท้จริง การสรุปธรรมในพระสูตรนี้จึงเป็นแนวทางปฏิบัติเพื่อเข้าถึงอิสรภาพของจิตใจจากการถูกผูกมัดด้วยอารมณ์และตัวตนอย่างเด็ดขาด