อิณสูตร

พระพุทธองค์ทรงเปรียบเทียบระหว่างความทุกข์ทางโลกกับความทุกข์ทางธรรมผ่านเรื่องราวของ "หนี้สิน" เพื่อชี้ให้เห็นว่า ผู้ที่ขาดคุณธรรมย่อมตกอยู่ในสถานะผู้ยากไร้และเป็นหนี้ทางจิตวิญญาณ ซึ่งนำไปสู่ความทุกข์ทรมานที่สาหัสยิ่งกว่าการเป็นหนี้ทางโลก โดยทรงจำแนกเปรียบเทียบไว้ดังนี้:

• ความยากจน: คือการขาดศรัทธา หิริ โอตตัปปะ วิริยะ และปัญญา ในกุศลธรรม
• การเป็นหนี้: คือการกระทำบาปกรรมทางกาย วาจา และใจ
• การจ่ายดอกเบี้ย: คือความหวาดระแวงและปกปิดความชั่วของตน เพื่อไม่ให้ผู้อื่นล่วงรู้
• การถูกทวงถาม: คือการถูกเพื่อนผู้ประพฤติธรรมตักเตือนหรือวิพากษ์วิจารณ์ถึงพฤติกรรมที่ไม่เหมาะสม
• การถูกฟ้องร้อง: คือการที่จิตใจถูกกัดกินด้วยความเร่าร้อนและ ความสำนึกผิด ในที่ลับตาคน
• การถูกจำคุก: คือการไปเกิดในอบายภูมิ (นรกหรือกำเนิดเดรัจฉาน) ซึ่งเป็นคุกที่ทรมานที่สุด

พระพุทธองค์ทรงสรุปว่า ผู้ที่เป็นหนี้ทางธรรมย่อมมีความทุกข์ทั้งในปัจจุบันที่ต้องคอยปกปิดความชั่ว และในอนาคตที่ต้องรับผลของกรรม ในทางกลับกัน ผู้ที่ประกอบด้วย ศรัทธา หิริ โอตตัปปะ ปัญญา และความสำรวม ย่อมชื่อว่ามีความมั่งคั่งทางธรรม สามารถละนิวรณ์และเข้าถึงสมาธิได้ ทำให้จิตหลุดพ้นจากกิเลสและพันธนาการทั้งปวง

บทสรุปของพระสูตรนี้คือการชี้ให้เห็นว่า "อิสรภาพจากหนี้" ที่แท้จริง คือการบรรลุถึงความหลุดพ้นจากกิเลสเครื่องเศร้าหมอง เป็นสภาวะที่จิตใจปราศจากความโศกเศร้า มั่นคง และเป็นความสุขสูงสุดที่ผู้ปฏิบัติธรรมพึงได้รับ