ปุริสคติสูตร

ปุริสคติสูตร (ว่าด้วยคติของบุคคล) ทรงแสดงถึงเส้นทางของพระอริยบุคคลระดับพระอนาคามี ผู้ปฏิบัติเพื่อความหลุดพ้นจากสังสารวัฏ โดยเปรียบเทียบกระบวนการดับกิเลสและการเข้าถึงนิพพานผ่านการอุปมาเรื่อง "สะเก็ดไฟที่กระเด็นจากหม้อเหล็กเผาไฟ" ซึ่งมีระดับความเร็วและความพยายามที่แตกต่างกันตามเหตุปัจจัย

หลักการปฏิบัติสำคัญคือการทำจิตให้เป็นอุเบกขา ไม่ยึดมั่นในภพชาติ โดยน้อมใจว่า "สิ่งใดที่เคยมี สิ่งนั้นย่อมไม่เป็นไป สิ่งใดที่เป็นของเรา สิ่งนั้นย่อมไม่ใช่ของเรา" เมื่อละสังโยชน์เบื้องต่ำ 5 ประการได้แล้ว ย่อมเข้าสู่กระบวนการดับสนิทตามระดับภูมิธรรม ดังนี้:

• กลุ่มที่ดับในระหว่าง (อันตราปรินิพพายี): ดับกิเลสทันทีในระหว่างที่เกิดใหม่หรือก่อนจะถึงที่หมาย โดยใช้ความเพียรที่ต่างกัน เช่น ดับทันทีที่กระเด็นออก, ดับขณะลอยไป, ดับก่อนถึงที่หมาย หรือดับทันทีที่ถึงที่หมาย
• กลุ่มที่ดับโดยใช้ความเพียร (สังขารปรินิพพายี): เปรียบเหมือนสะเก็ดไฟที่ตกใส่กองฟืนน้อยหรือใหญ่ ต้องอาศัยการเผาไหม้เชื้อกิเลสจนหมดสิ้นจึงจะดับไป
• กลุ่มที่ไปสู่ชั้นอกนิษฐา (อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี): ผู้ปฏิบัติที่ยังมีความเพียรต่อเนื่องไปในภพภูมิที่สูงขึ้นตามลำดับ จนกว่าจะถึงพรหมโลกชั้นสูงสุดคือชั้นอกนิษฐาแล้วจึงดับสนิท

พระสูตรนี้ยังแสดงถึง "ความดับสนิทที่ไม่มีเชื้อ" หรือ พระอรหัตผล ซึ่งเป็นจุดสูงสุด กล่าวคือผู้ที่ปฏิบัติจนละ อวิชชา มานะ และภวตัณหา ได้อย่างสิ้นเชิง ไม่ต้องอาศัยการเกิดในภพภูมิใดอีก สามารถประจักษ์แจ้งซึ่งความหลุดพ้นด้วยปัญญาอันยิ่งในปัจจุบันชาติ ถือเป็นการจบสิ้นแห่งกระบวนการเวียนว่ายตายเกิดอย่างสมบูรณ์