ติสสพรหมสูตร

ติสสพรหมสูตร เป็นพระสูตรที่ว่าด้วยการหยั่งรู้ของเหล่าเทวดาเกี่ยวกับระดับการบรรลุธรรมของพระภิกษุ โดยมีเนื้อหาสำคัญเริ่มจากเหตุการณ์ที่มีเทพสององค์มาทูลพระพุทธเจ้าว่ามีภิกษุณีกลุ่มหนึ่งได้หลุดพ้นแล้วอย่างหมดจด พระมหาโมคคัลลานะเถระจึงเกิดความสงสัยว่า เทวดาจำพวกใดสามารถรู้ได้ว่าบุคคลใดยังมีกิเลสเหลืออยู่หรือไม่มีแล้ว จึงเดินทางไปสอบถามทิสสพรหม ณ พรหมโลก

ทิสสพรหมได้ไขข้อข้องใจว่า เทวดาในชั้นพรหมโลกไม่ได้รู้เรื่องนี้ทุกคน โดยกลุ่มที่รู้คือเทวดาผู้ไม่ติดใจในความสุขหรืออายุขัยของความเป็นพรหม แต่มีความเข้าใจถึงความหลุดพ้นที่เหนือกว่า โดยทิสสพรหมได้จำแนกบุคคลที่เทวดาสามารถหยั่งรู้สถานะได้ดังนี้:

• กลุ่มผู้บรรลุธรรมแล้ว (พระอรหันต์): ได้แก่ ผู้หลุดพ้นทั้งสองส่วน (โตภารวิมุต) และผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา (ปัญญาวิมุต) ซึ่งเทวดาทราบว่าท่านเหล่านี้เมื่อสิ้นชีวิตไปแล้ว จะไม่มีการปรากฏให้เห็นในภพภูมิใดอีก
• กลุ่มผู้ปฏิบัติเพื่อความหลุดพ้น: ได้แก่ ผู้ที่เป็นพยานในธรรม (สัจฉิกัตถปัตโต), ผู้ถึงพร้อมด้วยทิฐิ (ทิฏฐิปัตโต), ผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธา (สัทธาวิมุต) และผู้ธรรมนุสารี (ธัมมานุสารี) ซึ่งเทวดาจะคอยเฝ้าดูและอนุโมทนาให้ท่านเหล่านั้นได้พบกัลยาณมิตรและสถานที่ที่เหมาะสม เพื่อบรรลุธรรมขั้นสูงสุดในปัจจุบันชาติ

เมื่อพระมหาโมคคัลลานะกลับมากราบทูลพระพุทธเจ้า พระองค์ได้ตรัสสอนเพิ่มเติมถึงบุคคลประเภทที่ 7 ที่ทิสสพรหมไม่ได้กล่าวถึง คือ ผู้เจริญสมาธิแบบไม่มีนิมิต (อนิมิตตเจโตสมาธิ) ซึ่งผู้ปฏิบัติประเภทนี้เป็นผู้ที่น้อมจิตไปสู่ความไม่มีเครื่องหมาย เทวดาจะทราบถึงสถานะของผู้ปฏิบัติประเภทนี้เช่นกัน เพื่อรอคอยการบรรลุธรรมขั้นสูงสุดของท่านเหล่านั้น

พระสูตรนี้แสดงให้เห็นถึงขีดความสามารถของเทวดาผู้มีปัญญาในการเฝ้าดูการปฏิบัติธรรมของมนุษย์ และตอกย้ำถึงความเพียรพยายามของพระภิกษุในการอาศัยสิ่งแวดล้อมและกัลยาณมิตรเพื่อก้าวเข้าสู่ความหลุดพ้นอย่างสมบูรณ์