อักขณสูตร

อักขณสูตร (สูตรว่าด้วยขณะหรือโอกาสที่ไม่เหมาะแก่การปฏิบัติธรรม) ในอังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต ได้แสดงธรรมเรื่อง "ขณะ" หรือโอกาสอันเป็นมงคลในการเข้าถึงสัจธรรม โดยพระพุทธองค์ทรงเปรียบเทียบว่าปุถุชนมักกล่าวว่า "ถึงเวลาแล้ว" แต่กลับไม่ทราบว่าเวลาใดคือเวลาที่แท้จริงสำหรับการปฏิบัติธรรม พระองค์จึงทรงจำแนก "อักขณะ" หรือเหตุแห่งการพลาดโอกาสในการประพฤติพรหมจรรย์ไว้ 8 ประการ ดังนี้

• เกิดในอบายภูมิ 4: คือการไปเกิดในนรก กำเนิดเดรัจฉาน เปรตวิสัย หรือเหล่าเทพที่มีอายุยืนนาน (อสัญญีสัตว์/อรูปพรหม) ซึ่งไม่มีโอกาสได้ฟังธรรม
• เกิดในปัจจันตประเทศ: เกิดในถิ่นทุรกันดารที่ห่างไกลจากพระศาสนาและคณะสงฆ์
• เกิดในมัชฌิมประเทศแต่เป็นมิจฉาทิฏฐิ: แม้จะอยู่ในถิ่นที่มีพระธรรมคำสอน แต่กลับมีความเห็นผิด ปฏิเสธผลของกรรม บุญบาป และปฏิเสธการมีอยู่ของพระอริยบุคคล
• เกิดในมัชฌิมประเทศแต่ไร้ปัญญา: ขาดสติปัญญา ไม่สามารถแยกแยะความชั่ว-ความดี หรือคำสอนที่ถูกต้องได้
• เกิดในยุคที่ไม่มีพระพุทธเจ้า: แม้จะเป็นผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด แต่ต้องเกิดในยุคที่ไม่มีพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอุบัติขึ้นเพื่อแสดงธรรม

พระพุทธองค์ทรงสรุปว่า "ขณะ" หรือโอกาสที่ประเสริฐที่สุดเพียงหนึ่งเดียว คือการได้เกิดมาเป็นมนุษย์ในมัชฌิมประเทศ ในยุคที่มีพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอุบัติขึ้นและทรงแสดงธรรม อีกทั้งตนเองยังเป็นผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด สามารถเข้าใจพระธรรมคำสอนได้ หากผู้ใดได้รับโอกาสเช่นนี้แล้วไม่รีบเร่งปฏิบัติเพื่อบรรลุมรรคผล ย่อมถือเป็นการเสียเวลาเปล่า และต้องเวียนว่ายตายเกิดในสังสารวัฏต่อไปด้วยความเสียใจในภายหลัง

ดังนั้น ผู้ที่ปรารถนาความพ้นทุกข์จึงควรตระหนักถึงคุณค่าของชีวิตที่เป็นโอกาสทองนี้ โดยการ "ตั้งมั่นอยู่ในความไม่ประมาท" รักษาจิตใจให้บริสุทธิ์ ศึกษาและปฏิบัติตามธรรมวินัยที่พระพุทธองค์ทรงวางไว้ เพื่อตัดกระแสกิเลสและข้ามพ้นอำนาจของมารไปสู่ความหลุดพ้นในที่สุด