วิโมกขสูตร

วิโมกขสูตร (อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต) ว่าด้วยเรื่อง “วิโมกข์ 8” หรือความหลุดพ้น 8 ประการ ซึ่งเป็นสภาวะทางจิตขั้นสูงที่ผู้ปฏิบัติธรรมพึงบรรลุ โดยเป็นการก้าวข้ามผ่านขอบเขตของรูปธรรมและนามธรรมไปตามลำดับ เพื่อนำไปสู่ความหลุดพ้นจากกิเลสและอาสวะทั้งปวง โดยวิโมกข์ 8 ประการ ประกอบด้วย

• วิโมกข์ 1-3 (รูปวิโมกข์): การฝึกจิตที่เกี่ยวข้องกับรูป ได้แก่ ผู้มีรูปย่อมเห็นรูป, ผู้ไม่เห็นรูปภายในย่อมเห็นรูปภายนอก, และผู้ที่น้อมจิตไปในความงดงาม
• วิโมกข์ 4-7 (อรูปวิโมกข์): การก้าวข้ามรูปสัญญาไปสู่สภาวะที่เป็นนามธรรมที่ละเอียดอ่อนยิ่งขึ้น คือ อากาสานัญจายตนะ (กำหนดอากาศไม่มีที่สุด), วิญญาณัญจายตนะ (กำหนดวิญญาณไม่มีที่สุด), อากิญจัญญายตนะ (กำหนดว่าไม่มีอะไรๆ), และเนวสัญญานาสัญญายตนะ (สภาวะที่มีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่)
• วิโมกข์ 8 (สัญญาเวทยิตนิโรธ): ขั้นสูงสุดคือการดับสัญญาและเวทนา ซึ่งเป็นการก้าวล่วงสภาวะเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง

ใจความสำคัญของพระสูตรนี้คือการชี้ให้เห็นถึง ลำดับขั้นของการพัฒนาจิต จากการพิจารณารูปธรรมในขั้นต้น ไปสู่การฝึกจิตให้อยู่เหนือรูปและนามในขั้นกลาง จนกระทั่งถึงจุดที่จิตสงบระงับอย่างยิ่งในขั้นสูงสุด คือ สัญญาเวทยิตนิโรธ ซึ่งถือเป็นวิโมกข์ที่บริสุทธิ์ที่สุด การบรรลุวิโมกข์เหล่านี้มิใช่เพียงการเข้าสู่สมาธิขั้นสูงเท่านั้น แต่เป็นหนทางที่พระพุทธองค์ทรงแสดงเพื่อให้ภิกษุได้ทำความเข้าใจและฝึกฝนจิตให้หลุดพ้นจากพันธนาการของความยึดมั่นถือมั่นทั้งปวง เพื่อก้าวไปสู่ความพ้นทุกข์ที่แท้จริงตามแนวทางของพระพุทธศาสนา