ปฏิสารณียสูตร

ปฏิสารณียสูตร (Aṅguttara Nikāya 8.89) เป็นพระสูตรที่ว่าด้วยหลักเกณฑ์ที่สงฆ์พึงใช้ในการทำ "ปฏิสารณียกรรม" (การลงโทษทางวินัยโดยให้ภิกษุรูปนั้นไปขอขมาคฤหัสถ์ผู้ที่ตนได้ล่วงเกิน) และการระงับกรรมนั้น โดยพระพุทธองค์ทรงวางบรรทัดฐานไว้ 8 ประการ ซึ่งหากภิกษุรูปใดประกอบด้วยธรรมเหล่านี้ สงฆ์ย่อมสามารถทำปฏิสารณียกรรมแก่เธอได้

สาเหตุที่ภิกษุรูปหนึ่งจะถูกสงฆ์ลงโทษด้วยการให้ไปขอขมาคฤหัสถ์ ได้แก่การกระทำที่ส่งผลเสียต่อศรัทธาและความสัมพันธ์ระหว่างบรรพชิตกับคฤหัสถ์ ดังนี้:

• พยายามขัดขวางไม่ให้คฤหัสถ์ได้รับลาภ
• พยายามทำลายประโยชน์ของคฤหัสถ์
• ด่าว่าหรือบริภาษคฤหัสถ์
• ยุยงให้คฤหัสถ์แตกแยกกันเอง
• กล่าวโทษติเตียนพระพุทธเจ้า
• กล่าวโทษติเตียนพระธรรม
• กล่าวโทษติเตียนพระสงฆ์
• ไม่ทำตามสัญญาที่ให้ไว้กับคฤหัสถ์ในเรื่องที่ชอบธรรม

ในทางกลับกัน พระสูตรยังระบุถึงเงื่อนไขที่สงฆ์จะ "ระงับปฏิสารณียกรรม" (ยกเลิกการลงโทษ) ให้กับภิกษุรูปนั้นได้ ก็ต่อเมื่อภิกษุรูปนั้นละเว้นจากอกุศลธรรมทั้ง 8 ประการข้างต้น และเปลี่ยนมาประพฤติในทางตรงกันข้าม คือไม่ขัดขวางลาภหรือประโยชน์ของคฤหัสถ์ ไม่ด่าว่า ไม่ยุยงให้แตกแยก กล่าวสรรเสริญคุณของพระรัตนตรัย และรักษาคำมั่นสัญญาที่ให้ไว้แก่คฤหัสถ์

บทสรุปและคำสอนหลัก: พระสูตรนี้มุ่งเน้นความสำคัญของการรักษาความสัมพันธ์อันดีระหว่างภิกษุและคฤหัสถ์ โดยถือว่าพฤติกรรมของภิกษุที่มีต่อสังคมคฤหัสถ์เป็นเรื่องสำคัญที่ส่งผลกระทบต่อความศรัทธาในพระศาสนา การที่ภิกษุประพฤติตนไม่เหมาะสมย่อมเป็นเหตุให้สงฆ์ต้องใช้วินัยเพื่อตักเตือนและดัดนิสัย เพื่อให้ภิกษุกลับมาเป็นเนื้อนาบุญที่น่าเลื่อมใสของชาวบ้านตามครรลองแห่งพระธรรมวินัย