สันทิฏฐิกนิพพานสูตร

สันทิฏฐิกนิพพานสูตร (อังคุตตรนิกาย 9.47) เป็นพระสูตรที่ว่าด้วยการอธิบายความหมายของคำว่า "นิพพานเห็นได้ในปัจจุบัน" ซึ่งพระสารีบุตรได้ไขความกระจ่างแก่ภิกษุทั้งหลาย โดยแบ่งระดับของการเข้าถึงนิพพานออกเป็น 2 นัยสำคัญ ได้แก่ นิพพานในเชิงปริยาย (มีเงื่อนไข) และนิพพานในเชิงนิพพานโดยตรง (อย่างเด็ดขาด)

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้จำแนกการเข้าถึงนิพพานได้ดังนี้:

• นิพพานในเชิงปริยาย (Qualified sense): คือการเข้าถึง ปฐมฌาน จนถึงฌานขั้นสูงต่างๆ ซึ่งเป็นการหลีกเร้นจากกามและอกุศลธรรม ทำให้จิตสงบและปราศจากนิวรณ์ชั่วคราว ถือเป็นการสัมผัสความสุขที่ประณีตและว่างเว้นจากกิเลสในระดับพื้นฐาน
• นิพพานในเชิงนิพพานโดยตรง (Definitive sense): คือการเข้าถึง สัญญาเวทยิตนิโรธ (การดับสัญญาและเวทนา) ซึ่งเป็นการดับกระบวนการปรุงแต่งของจิตโดยสิ้นเชิง เมื่อผู้นั้นออกจากนิโรธสมาบัติและ ใช้ปัญญาพิจารณา จนกิเลสทั้งหลายถึงความสิ้นไปโดยเด็ดขาด ถือเป็นนิพพานที่แท้จริงและสมบูรณ์

หลักธรรมสำคัญจากพระสูตรนี้ชี้ให้เห็นว่า การจะเข้าถึงนิพพานนั้นต้องอาศัย การปฏิบัติสมาธิภาวนา เป็นฐานสำคัญเพื่อสร้างความสงบระงับ แต่หัวใจที่แท้จริงของการหลุดพ้นไม่ใช่เพียงการอยู่ในสภาวะสงบเท่านั้น หากแต่ต้องอาศัย ปัญญาในการทำลายอาสวะกิเลสให้สิ้นไป การที่พระพุทธองค์ทรงสอนเรื่องนี้ เพื่อแสดงให้เห็นว่าภาวะที่จิตปราศจากกิเลสนั้น สามารถประจักษ์แจ้งและสัมผัสได้จริงในขณะที่ยังมีชีวิตอยู่ หากผู้ปฏิบัติมีความเพียรพยายามปฏิบัติธรรมจนถึงพร้อมด้วยวิมุตติปัญญา