ทิฏฐธัมมนิพพานสูตร

ทิฏฐธัมมนิพพานสูตร (AN 9.51) เป็นพระสูตรที่อธิบายถึงแนวคิดเรื่อง “นิพพานในปัจจุบัน” หรือการดับทุกข์ที่สามารถเข้าถึงได้ในขณะที่ยังมีชีวิตอยู่ โดยพระสารีบุตรได้ชี้แจงแก่ภิกษุทั้งหลายถึงระดับของการเข้าถึงนิพพานที่แบ่งออกเป็น 2 นัยสำคัญ คือนัยอย่างมีเงื่อนไขและนัยอย่างเด็ดขาด

ใจความสำคัญของพระสูตรแบ่งการบรรลุนิพพานในปัจจุบันออกเป็นหมวดหมู่ ดังนี้:

• นิพพานในปัจจุบันแบบมีเงื่อนไข (Qualified Sense): คือการที่ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสามารถปลีกตัวจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลาย เข้าถึงและดำรงอยู่ใน ปฐมฌาน ไปจนถึงฌานขั้นสูงต่างๆ สภาวะนี้ถือเป็นการสัมผัสกับความสงบระงับจากกามชั่วคราว จึงจัดเป็นนิพพานในเชิงเปรียบเทียบหรือนิพพานชั่วคราว
• นิพพานในปัจจุบันแบบเด็ดขาด (Definitive Sense): คือสภาวะที่ภิกษุเข้าถึง สัญญาเวทยิตนิโรธ (การดับสัญญาและเวทนา) โดยผ่านการก้าวล่วงสภาวะเนวสัญญานาสัญญายตนะไปได้ และเมื่อถอยออกจากสมาธินั้นแล้ว ได้ใช้ ปัญญา พิจารณาจนทำให้อาสวกิเลสทั้งหลายถึงความสิ้นไปโดยสิ้นเชิง สภาวะนี้คือการบรรลุถึงนิพพานที่แท้จริงและถาวร

สรุปได้ว่า พระพุทธองค์ทรงสอนให้เข้าใจว่า แม้ความสงบในระดับฌานสมาบัติจะเป็นสิ่งที่ยอดเยี่ยมและเป็นเครื่องมือสำคัญ แต่การจะบรรลุนิพพานในปัจจุบันอย่างสมบูรณ์ตามหลักพุทธศาสนานั้น ไม่ได้จบลงเพียงแค่การเข้าสมาธิ แต่ต้องอาศัย ปัญญาที่รู้แจ้งเห็นจริง จนกิเลสหมดสิ้นไปจากจิตใจ ซึ่งถือเป็นจุดหมายสูงสุดของการปฏิบัติเพื่อความดับทุกข์อย่างเด็ดขาดในชีวิตนี้