นีวรณสูตร

ในนีวรณสูตร (อังคุตตรนิกาย 9.64) พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมว่าด้วยเรื่องนิวรณ์ 5 ซึ่งเป็นธรรมที่กั้นจิตไม่ให้บรรลุความดีและเป็นอุปสรรคสำคัญในการปฏิบัติธรรม โดยทรงระบุรายละเอียดของอุปสรรคเหล่านี้และแนวทางในการแก้ไขเพื่อให้จิตหลุดพ้นจากสภาวะดังกล่าว

พระพุทธองค์ทรงจำแนกนิวรณ์ 5 ประการที่ควรละทิ้ง ได้แก่:

• กามฉันทะ: ความพอใจในกามคุณ
• พยาบาท: ความคิดร้ายหรือความโกรธเคือง
• ถีนมิทธะ: ความหดหู่และง่วงเหงาหาวนอน
• อุทธัจจกุกกุจจะ: ความฟุ้งซ่านและรำคาญใจ
• วิจิกิจฉา: ความลังเลสงสัยในหนทางปฏิบัติ

เพื่อเป็นการกำจัดนิวรณ์ทั้ง 5 ประการให้สิ้นไป พระพุทธองค์ทรงสอนให้ภิกษุเจริญสติปัฏฐาน 4 (การตั้งสติกำหนดรู้ฐานทั้ง 4) อย่างเพียรพยายาม มีความรู้สึกตัวทั่วพร้อม และมีสติ เพื่อกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกออกไป โดยแบ่งเป็น:

• กายานุปัสสนา: การพิจารณาเห็นกายในกาย
• เวทนานุปัสสนา: การพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา
• จิตตานุปัสสนา: การพิจารณาเห็นจิตในจิต
• ธัมมานุปัสสนา: การพิจารณาเห็นธรรมในธรรม

โดยสรุป พระสูตรนี้เน้นย้ำถึงความสัมพันธ์ระหว่างการรู้เท่าทันนิวรณ์ที่เป็นเครื่องกีดขวางจิต และการใช้สติปัฏฐาน 4 เป็นเครื่องมือหลักในการฝึกฝนตนเอง เพื่อให้เกิดปัญญาและละทิ้งอกุศลธรรมทั้งปวง อันจะนำไปสู่ความหลุดพ้นและการปฏิบัติธรรมที่ก้าวหน้าต่อไป