กิมัตถิยสูตร

กิมัตถิยสูตร (สูตรว่าด้วยจุดมุ่งหมาย) เป็นพระสูตรที่แสดงถึงลำดับขั้นของการปฏิบัติธรรมที่เกื้อกูลกันอย่างเป็นระบบ ตั้งแต่ศีลไปจนถึงวิมุตติหลุดพ้น โดยพระพุทธองค์ทรงเปรียบเทียบธรรมะแต่ละข้อว่าเป็น "อานิสงส์" หรือผลพลอยได้ซึ่งกันและกันอย่างเป็นกระบวนการ ซึ่งเปรียบเสมือนการก้าวขึ้นบันไดไปสู่เป้าหมายสูงสุดของชีวิตนักบวชและพุทธศาสนิกชน

หลักธรรมในพระสูตรนี้แสดงลำดับขั้นที่ต่อเนื่องกัน ดังนี้:

• ศีล (Skillful ethics): นำไปสู่การไม่มีความเดือดร้อนใจ (ไม่ต้องกังวล)
• ความไม่เดือดร้อนใจ (No regrets): นำไปสู่ความปราโมทย์ (ความร่าเริงเบิกบาน)
• ความปราโมทย์ (Joy): นำไปสู่ความปิติ (ความอิ่มเอิบใจ)
• ความปิติ (Rapture): นำไปสู่ความสงบเย็น (ความผ่อนคลาย)
• ความสงบ (Tranquility): นำไปสู่ความสุข (ความสบายกายสบายใจ)
• ความสุข (Bliss): นำไปสู่สมาธิ (ความตั้งมั่นแห่งจิต)
• สมาธิ (Immersion): นำไปสู่การรู้และเห็นตามความเป็นจริง
• การรู้และเห็นตามความเป็นจริง (Truly knowing and seeing): นำไปสู่ความเบื่อหน่ายในทุกข์และความคลายกำหนัด
• ความเบื่อหน่ายและคลายกำหนัด (Disillusionment and dispassion): นำไปสู่ญาณทัสสนะคือความรู้แจ้งในความหลุดพ้น

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการเน้นย้ำว่า "ศีล" ไม่ใช่เป้าหมายสุดท้ายในตัวเอง แต่เป็นรากฐานที่สำคัญยิ่ง หากบุคคลรักษาศีลจนบริสุทธิ์ ย่อมไม่เกิดความรู้สึกผิดหรือความกังวลใจ ซึ่งสภาวะนี้เองเป็นเงื่อนไขที่จำเป็นอย่างยิ่งในการพัฒนาจิตให้เกิดความสงบตั้งมั่น และนำไปสู่ปัญญาที่เห็นแจ้งตามความเป็นจริง จนสามารถถอดถอนความยึดมั่นถือมั่นและเข้าถึง ความหลุดพ้น ได้ในที่สุด ดังนั้น การปฏิบัติธรรมจึงไม่ใช่เรื่องของการทำอย่างใดอย่างหนึ่งเพียงลำพัง แต่เป็นการเชื่อมโยงลำดับขั้นของกุศลธรรมที่นำพาชีวิตไปสู่จุดมุ่งหมายสูงสุดคือความพ้นทุกข์อย่างถาวร