เจตนากรณียสูตร

เจตนากรณียสูตร (อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต) เป็นพระสูตรที่อธิบายถึงกระบวนการพัฒนาจิตใจตามลำดับขั้น โดยพระพุทธองค์ทรงสอนว่า ผู้ที่มีศีลสมบูรณ์แล้ว ไม่จำเป็นต้องตั้งความปรารถนาหรืออธิษฐานจิตเพื่อให้เกิดผลเหล่านั้น เพราะผลแห่งการปฏิบัติธรรมจะเกิดขึ้นเองตามธรรมชาติเป็นลำดับขั้นตอน (กฎแห่งเหตุปัจจัย) ตั้งแต่ขั้นพื้นฐานไปจนถึงการหลุดพ้น

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการแสดงให้เห็นถึง "สายโซ่แห่งกุศลธรรม" ที่เกื้อหนุนกันจากเหตุไปสู่ผล ดังนี้:

• ศีล นำไปสู่ ความไม่เดือดร้อนใจ (ปราศจากความกังวล)
• ความไม่เดือดร้อนใจ นำไปสู่ ความปราโมทย์ (ความร่าเริงใจ)
• ความปราโมทย์ นำไปสู่ ปีติ (ความอิ่มใจ)
• ปีติ นำไปสู่ ปัสสัทธิ (ความสงบกาย)
• ปัสสัทธิ นำไปสู่ สุข
• สุข นำไปสู่ สมาธิ (ความตั้งมั่นแห่งจิต)
• สมาธิ นำไปสู่ ยถาภูตญาณทัสสนะ (การรู้เห็นตามความเป็นจริง)
• การรู้เห็นตามจริง นำไปสู่ ความเบื่อหน่ายและคลายกำหนัด
• ความคลายกำหนัด นำไปสู่ วิมุตติญาณทัสสนะ (วิชชาคือความรู้แจ้งแห่งความหลุดพ้น)

พระพุทธองค์ทรงเปรียบเปรยกระบวนการนี้ว่าเปรียบเสมือนการเติมเต็มซึ่งกันและกันอย่างสมบูรณ์ เป็นเหตุปัจจัยที่ต่อเนื่องกันไปเพื่อการบรรลุถึง "ฝั่งโน้น" คือพระนิพพาน ข้อคิดสำคัญจากพระสูตรนี้คือ การปฏิบัติธรรมไม่ได้อาศัยการอ้อนวอนหรือตั้งความปรารถนาที่ว่างเปล่า แต่ต้องอาศัยการรักษาเหตุ (ศีล) ให้บริบูรณ์ แล้วผลที่ประณีตสูงขึ้นไปย่อมเกิดขึ้นเองตามธรรมชาติอย่างไม่อาจหลีกเลี่ยงได้