เจโตขีลสูตร

ใน เจโตขีลสูตร พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงสอนถึงอุปสรรคสำคัญที่ทำให้ความก้าวหน้าในกุศลธรรมเสื่อมถอยลง เปรียบเสมือนพระจันทร์ข้างแรมที่ค่อยๆ เลือนหายไป หากนักบวชยังไม่สามารถละ เจโตขีล (ความแข็งกระด้างของจิต) 5 ประการ และ เจโตปริย (เครื่องผูกพันใจ) 5 ประการ ได้ ย่อมไม่สามารถเจริญในธรรมได้

เจโตขีล 5 ประการ (สิ่งที่ทำให้จิตกระด้าง):

• สงสัยในพระศาสดา
• สงสัยในพระธรรม
• สงสัยในพระสงฆ์
• สงสัยในสิกขาบท (การฝึกฝน)
• มีความโกรธเคือง ขุ่นมัว ไม่พอใจในเพื่อนพรหมจรรย์

เจโตปริย 5 ประการ (เครื่องผูกพันใจ):

• ยังติดอยู่ในกามคุณ 5
• ยังติดอยู่ในร่างกายของตน
• ยังติดอยู่ในรูปธรรมภายนอก
• มัวแต่กินจนอิ่มเกินพอดี และติดอยู่ในความเกียจคร้าน หลงใหลในการนอน
• การประพฤติพรหมจรรย์โดยหวังผลเป็นเทวดาในภพภูมิใดภูมิหนึ่ง

พระองค์ทรงชี้ให้เห็นว่า เมื่อจิตตกอยู่ในสภาวะเหล่านี้ จิตย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียร ความพยายาม และความมุ่งมั่นในการปฏิบัติธรรม ผลลัพธ์จึงมีแต่ความเสื่อมถอย ในทางตรงกันข้าม หากผู้ใดสามารถละ เจโตขีล และ เจโตปริย เหล่านี้ได้ ย่อมเปรียบเสมือนพระจันทร์ข้างขึ้นที่เปี่ยมด้วยความสว่างไสวและความเจริญงอกงามในกุศลธรรมอย่างต่อเนื่อง การสรุปใจความสำคัญนี้จึงเน้นย้ำถึงการสำรวจจิตใจตนเอง การกำจัดความสงสัยในรัตนตรัย และการลดละกิเลสเครื่องกั้น เพื่อให้จิตมีความพร้อมต่อการพัฒนาตนเองให้เข้าถึงเป้าหมายสูงสุดในทางธรรม