พหุภัณฑิกภิกขุวัตถุ

พหุภัณฑิกภิกขุวัตถุ เป็นเรื่องราวของภิกษุรูปหนึ่งในเมืองสาวัตถี ผู้ซึ่งก่อนบวชเป็นคฤหัสถีผู้มั่งคั่งและมีความหวงแหนในทรัพย์สิน เมื่อบวชแล้วจึงยังคงนิสัยเดิมโดยการสะสมสิ่งของ บริขาร และอาหารจำนวนมาก จนถูกภิกษุอื่น ๆ ตักเตือนและพาไปเข้าเฝ้าพระศาสดา เมื่อถูกทักท้วง ภิกษุรูปนั้นเกิดความโกรธและแสดงพฤติกรรมที่ไม่เหมาะสมด้วยการเปลื้องผ้าห่มออกท่ามกลางบริษัท พระศาสดาจึงทรงระงับสติอารมณ์ของเธอด้วยการตรัสเตือนให้ระลึกถึงหิริและโอตตัปปะ พร้อมทั้งทรงนำ มหิสสาสกะชาดก ในอดีตกาลมาแสดงเพื่อชี้ให้เห็นถึงความสำคัญของการรักษาคุณธรรม

ในอดีชาดก พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นมหิสสากุมาร ได้แสดงธรรมเรื่อง "เทวธรรม" คือธรรมอันทำให้คนเป็นเทวดา ได้แก่ หิริ (ความละอายต่อบาป) และโอตตัปปะ (ความเกรงกลัวต่อผลของบาป) แก่ยักษ์ผู้เฝ้าสระน้ำ เพื่อช่วยชีวิตน้องชายทั้งสองไว้ จนทำให้ยักษ์เกิดความเลื่อมใสและยอมคืนอิสรภาพให้ พระศาสดาได้ทรงประชุมชาดกและทรงชี้ว่า ยักษ์ในอดีตกาลนั้นได้มาเกิดเป็นภิกษุผู้มีภัณฑะมากรูปนี้เอง

จากเรื่องราวดังกล่าว พระศาสดาได้ทรงแสดงธรรมเทศนาโดยตรัสพระคาถาใจความสำคัญว่า

• การประพฤติปฏิบัติภายนอก เช่น การเปลือยกาย การเกล้าชอดา การนอนบนเปือกตม การอดอาหาร หรือการบำเพ็ญตบะต่าง ๆ
• สิ่งเหล่านี้ไม่สามารถทำให้มนุษย์ผู้ยังมีความเคลือบแคลงสงสัยบรรลุความบริสุทธิ์ที่แท้จริงได้
• ความบริสุทธิ์และความหลุดพ้นจะเกิดขึ้นได้ก็ด้วยการปฏิบัติชอบภายในจิตใจและการถึงพร้อมด้วยหิริและโอตตัปปะ

ในตอนท้ายแห่งพระธรรมเทศนา ชนเป็นจำนวนมากได้บรรลุอริยผล มีโสดาปัตติผลเป็นต้น แสดงให้เห็นถึงอานุภาพแห่งพระธรรมคำสอนที่มุ่งเน้นการขัดเกลากิเลสภายในมากกว่าพิธีกรรมภายนอก