ปิโลติกติสสเถรวัตถุ

ปิโลติกติสสเถรวัตถุ เป็นเรื่องราวการบวชและการบรรลุธรรมของพระปิโลติกเถระ ซึ่งเริ่มต้นจากพระอานนทเถระได้พบเด็กชายยากจนคนหนึ่งนุ่งผ้าเก่าขาดและถือกระเบื้องเที่ยวขอทาน จึงชักชวนให้บวชและจัดการบรรพชาอุปสมบทให้ ต่อมาพระปิโลติกะได้รับลาภสักการะและมีร่างกายอ้วนท้วนสมบูรณ์ แต่อยตรารู้สึกละอายใจในความประพฤติของตน จึงมักนำผ้าเก่าผืนเดิมมาดูเพื่อเตือนสติและโอวาทตนเองอยู่เสมอว่าไม่ควรกลับไปมีสภาพเช่นเดิม จนกระทั่งจิตใจผ่องใสและสามารถบรรลุเป็นพระอรหันต์ในที่สุด

เมื่อพระภิกษากรณีท่านเดินไปมาเพื่อเตือนสติตัวเองและเข้าใจว่าท่านจะไปหาอาจารย์ พระศาสดาจึงตรัสยืนยันว่าท่านตัดความเกี่ยวข้องได้แล้ว และได้ทรงแสดงพระธรรมเทศนาเพื่อสั่งสอนภิกษุทั้งหลาย มีใจความสำคัญดังนี้:

• การห้ามอกุศลวิตกด้วยความละอาย (หิริ): บุรุษผู้สามารถห้ามอกุศลวิตกและกำจัดความหลับ (ความประมาท) ได้ด้วยความละอาย เหมือนม้าตัวประเสริฐที่หลบแส้ เป็นบุคคลที่หาได้ยากยิ่งในโลก
• ความเพียรและความสลดใจ: ภิกษุทั้งหลายพึงมีความเพียรและความสลดใจ เปรียบประดุจม้าดีที่ถูกเฆี่ยนด้วยแส้แล้วเกิดความสำรวมระวังตัว
• การปฏิบัติเพื่อหลุดพ้น: ผู้ปฏิบัติควรประกอบด้วยศรัทธา ศีล วิริยะ สมาธิ และธัมมวินิจฉัย (การวินิจฉัยธรรม) พร้อมทั้งถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ มีสติมั่นคง จึงจะสามารถละทุกข์อันมีประมาณไม่น้อยในวัฏสงสารได้

ในตอนท้ายแห่งพระธรรมเทศนา ชนเป็นอันมากที่ได้สดับฟังจึงได้บรรลุอริยผลทั้งหลาย มีพระโสดาบันเป็นต้น