อุปติสสสูตร

อุปติสสสูตร ซึ่งปรากฏในสังยุตตนิกาย นิทานวรรค เป็นพระสูตรที่แสดงถึงคุณธรรมอันสูงสุดของพระสารีบุตรเถระ โดยมีเนื้อหาเกี่ยวกับการพิจารณาถึงความไม่หวั่นไหวต่อความแปรปรวนของสังขารทั้งปวง. พระสูตรนี้เกิดขึ้น ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตพระนครสาวัตถี.

เรื่องเริ่มต้นขึ้นเมื่อท่านพระสารีบุตร (ซึ่งมีนามเดิมว่าอุปติสสะ) ได้เรียกภิกษุทั้งหลายมากล่าวว่า ขณะที่ท่านหลีกเร้นอยู่ในที่ลับ ได้มีความคิดคำนึงเกิดขึ้นว่า "สิ่งใดในโลกที่ความแปรปรวนเป็นอย่างอื่นของมันพึงทำให้โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสเกิดขึ้นแก่เรา สิ่งนั้นมีอยู่ในโลกหรือไม่หนอ?" และท่านก็ได้ดำริว่า "ไม่มีสิ่งใดในโลกที่ความแปรปรวนเป็นอย่างอื่นของมันจะทำให้โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสเกิดขึ้นแก่เราเลย"

เมื่อท่านพระสารีบุตรกล่าวเช่นนั้นแล้ว ท่านพระอานนท์จึงได้ถามว่า "ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ แม้ความแปรปรวนเป็นอย่างอื่นของพระศาสดา ก็จะไม่ทำให้โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสเกิดขึ้นแก่ท่านเลยหรือ?" พระสารีบุตรตอบยืนยันว่า "แม้ความแปรปรวนเป็นอย่างอื่นของพระศาสดา ก็จะไม่ทำให้โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสเกิดขึ้นแก่เราเลย" อย่างไรก็ตาม ท่านก็ยังดำริว่า "พระผู้มีพระภาคเป็นสัตว์ผู้มีศักดาใหญ่ มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก อันตรธานไปแล้ว ถ้าพระองค์พึงดำรงอยู่ตลอดกาลนาน ข้อนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อสุขแก่ชนเป็นอันมาก"

ท่านพระอานนท์จึงสรุปว่า นั่นเป็นเพราะท่านพระสารีบุตรได้ถอน "อหังการ" (ความสำคัญว่าเรา), "มมังการ" (ความสำคัญว่าของเรา) และ "มานานุสัย" (อนุสัยคือมานะ) ได้นานแล้วอย่างเด็ดขาด จึงทำให้ความโศกเศร้าและความทุกข์ทั้งปวงไม่เกิดขึ้นแก่ท่าน แม้ในกรณีที่พระศาสดาผู้เป็นที่รักยิ่งเสด็จดับขันธปรินิพพานไปก็ตาม พระสูตรนี้จึงเน้นย้ำถึงความเป็นพระอรหันต์ของพระสารีบุตร ซึ่งจิตพ้นแล้วจากเครื่องร้อยรัดทั้งปวง.