โคทัตตเถรคาถา

โคทัตตเถรคาถา เป็นการแสดงธรรมที่เน้นถึงแนวทางการดำเนินชีวิตของผู้มีปัญญาและการฝึกฝนจิตใจให้เป็นอิสระจากกระแสโลก โดยเปรียบเปรยผู้มีปัญญาดั่งม้าอาชาไนยที่แบกภาระหนักแต่ไม่สลัดแอกทิ้ง หมายถึงผู้ที่มีความอดทนต่ออุปสรรคและไม่ย่อท้อต่อหน้าที่ โดยไม่ถือตัวหรือดูหมิ่นผู้อื่นแม้ตนจะมีความรู้ดั่งมหาสมุทร

หลักธรรมสำคัญที่พระเถระกล่าวถึงคือการวางใจให้เป็นกลางต่อความผันผวนของโลกธรรม 8 (ลาภ-เสื่อมลาภ, ยศ-เสื่อมยศ, สรรเสริญ-นินทา, สุข-ทุกข์) ผู้ที่ยังหลงใหลในความสุขหรือโศกเศร้าในความทุกข์ย่อมตกเป็นทาสของตัณหา แต่ผู้ที่เห็นตามความเป็นจริงย่อมวางใจได้ดุจหยาดน้ำบนใบบัว คือไม่ยึดติดในสิ่งใดๆ และมีความมั่นคงทางจิตใจดุจเสาอินทขีล

นอกจากนี้ พระเถระยังได้ชี้ให้เห็นถึง หลักการเปรียบเทียบคุณค่า เพื่อเตือนสติให้เลือกในสิ่งที่ถูกต้องมากกว่าสิ่งที่ฉาบฉวย ดังนี้:

• ความเสื่อมที่เป็นธรรม ดีกว่า ความได้มาที่ไม่เป็นธรรม
• การถูกตำหนิจากผู้มีปัญญา ดีกว่า การได้รับคำสรรเสริญจากคนเขลา
• ความทุกข์จากการปลีกวิเวก ดีกว่า ความสุขที่เกิดจากกามคุณ
• การตายทั้งที่มีหลักการ ดีกว่า การมีชีวิตอยู่โดยปราศจากศีลธรรม

บทสรุปของพระคาถานี้คือการเน้นย้ำถึงการละทิ้งความโลภและความโกรธ การทำจิตใจให้สงบจากความยึดมั่นถือมั่นในภพชาติ ผู้ที่อบรมบ่มเพาะโพชฌงค์ อินทรีย์ และพละจนถึงที่สุดแห่งความสงบ ย่อมเข้าถึงความหลับใหลอย่างสมบูรณ์หรือนิพพาน เป็นผู้ที่ปราศจากมลทินและเป็นผู้ชนะในโลกอย่างแท้จริงโดยไม่มีสิ่งใดเป็นที่รักหรือที่ชังอีกต่อไป