อัญญาสิโกณฑัญญเถรคาถา

อัญญาสิโกณฑัญญเถรคาถา เป็นการรวบรวมถ้อยคำแสดงธรรมของพระอัญญาโกณฑัญญะ พระเถระผู้เป็นปฐมสาวกผู้ได้รับดวงตาเห็นธรรมเป็นคนแรก โดยใจความสำคัญเป็นการถ่ายทอดประสบการณ์การปฏิบัติและบทสรุปของการเข้าถึงวิมุตติหลุดพ้น ดังนี้:

• การทำความเข้าใจในธรรมชาติของสังขาร: การพิจารณาเห็นว่าสังขารทั้งปวงมีความไม่เที่ยง (อนิจจัง) เป็นทุกข์ (ทุกขัง) และเป็นอนัตตา (ไม่ใช่ตัวตน) โดยการใช้ปัญญาพิจารณาจนเกิดความเบื่อหน่ายในทุกข์ ซึ่งถือเป็นหนทางสู่ความบริสุทธิ์อย่างแท้จริง
• การเผชิญกับกิเลสและเครื่องผูกพัน: ท่านเปรียบกิเลสเสมือนข่าย บ่วง และภูเขาที่พังทลายยาก ผู้ปฏิบัติที่เปี่ยมด้วยความเพียรและมีปัญญาจะสามารถทำลายสิ่งเหล่านี้และข้ามพ้นห้วงโอฆะแห่งกิเลสไปสู่ฝั่งพระนิพพานได้
• จริยวัตรของผู้ปฏิบัติ: การเป็นผู้มีความอดทนต่อทุกขเวทนาและสภาพแวดล้อม (ดั่งช้างศึกในสมรภูมิ) มีการสำรวมอินทรีย์ รู้จักประมาณในการบริโภค และไม่คบหามิตรชั่ว แต่เลือกคบกัลยาณมิตรเพื่อส่งเสริมการสิ้นทุกข์
• ทัศนคติต่อชีวิตและความตาย: พระเถระแสดงจุดยืนของผู้ที่สำเร็จกิจแล้วว่า ไม่มีความอาลัยในชีวิตและไม่มีความสะทกสะท้านในความตาย ท่านเปรียบการรอเวลาปรินิพพานเหมือนลูกจ้างที่รอรับค่าจ้างเมื่อเสร็จงาน

บทสรุปแห่งธรรมะนี้แสดงให้เห็นถึงความสำเร็จในการปฏิบัติธรรมของพระอัญญาโกณฑัญญะ ผู้ซึ่งได้ชื่อว่า"ผู้รู้รหัส" ท่านสามารถปลงภาระหนักคือขันธ์ 5 ลงได้สำเร็จ ตัดเครื่องร้อยรัดที่จะนำไปสู่ภพชาติต่อไป และบรรลุเป้าหมายสูงสุดแห่งการบรรพชา คือการหมดสิ้นอาสวะกิเลสโดยสมบูรณ์ ทำให้ท่านไม่ต้องพึ่งพาหรืออาลัยในสิ่งใดในโลกอีกต่อไป