เสริววาณิชชาดก

เสริววาณิชชาดก เป็นชาดกที่แสดงถึงผลกรรมแห่งความโลภและความซื่อสัตย์ โดยมีพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงปรารภภิกษุผู้กระสันจะสึก จึงตรัสเรื่องนี้เพื่อเตือนสติว่าความโลภนำมาซึ่งความพินาศและความทุกข์ระทมในภายหลัง

เรื่องราวเกิดขึ้นในอดีตกาล ณ แคว้นเสริวะ มีพ่อค้าขายเครื่องประดับ 2 คน ชื่อว่า เสริววาณิช (พ่อค้าผู้โลภ) และ กุมิลกวาณิช (พ่อค้าผู้ฉลาดและซื่อสัตย์) ทั้งสองเดินทางไปค้าขายยังเมืองอันธบุรี โดยตกลงแบ่งเขตกันขาย วันหนึ่งมหาบัวละ (ยายหลานยากจน) ที่เคยเป็นเศรษฐีเก่า ได้นำถาดทองคำเก่าแก่ค่ามหาศาลที่ซ่อนอยู่ใต้กองหยากเยื่อมาแลกเครื่องประดับ

• ฝ่ายเสริววาณิช: ไปถึงบ้านของยายหลาน เมื่อตรวจดูรู้ว่าเป็นถาดทองคำแท้ แต่ด้วยความโลภอยากได้ฟรีๆ จึงแสร้งทำเป็นดูถูกว่าไม่มีค่าแล้วเดินหนีไป ตั้งใจจะกลับมาเอาทีหลังโดยไม่ให้อะไรเลย
• ฝ่ายกุมิลกวาณิช: เดินทางมาถึงบ้านเดียวกัน ตรวจพบว่าเป็นทองคำแท้ จึงบอกความจริงแก่สองยายหลานว่าถาดนี้มีค่ามากเกินกว่าสินค้าทั้งหมดที่ตนมี และได้มอบสินค้าพร้อมเงินทั้งหมดที่มีให้เพื่อแลกกับถาดทองคำนั้น
• จุดจบของเรื่อง: เมื่อเสริววาณิชผู้โลภย้อนกลับมาทวงถาดทองคำ แต่ปรากฏว่ายายหลานยกให้พ่อค้าคนหลังไปแล้ว ด้วยความคับแค้นใจและเสียดายจนอกแตกตายจมกองเลือดริมฝั่งแม่น้ำ ส่วนพ่อค้าผู้ซื่อสัตย์ได้รับทรัพย์สมบัติมหาศาลและดำเนินชีวิตด้วยความไม่ประมาท

พระพุทธองค์ทรงแสดงพระคาถาประมวลใจความสำคัญว่า "Idha ce naṁ virādhesi, saddhammassa niyāmataṁ; Ciraṁ tvaṁ anutappesi, serivāyaṁva vāṇijoti" ซึ่งแปลความได้ว่า "หากท่านพลาดโอกาสในธรรมอันประเสริฐนี้แล้ว จักต้องเศร้าโศกสิ้นกาลนาน เหมือนพ่อค้าชาวเสริวะ" คำสอนหลักของชาดกนี้จึงมุ่งสอนให้พุทธศาสนิกชนละทิ้งความโลภ ประพฤติความซื่อสัตย์สุจริต และไม่ปล่อยให้โอกาสในการสร้างกุศลหรือการบรรลุธรรมต้องหลุดลอยไป เพราะความเสียใจภายหลังไม่สามารถแก้ไขอะไรได้