ตัณฑุลนาฬิชาดก

ตัณฑุลนาฬิชาดก เป็นเรื่องราวที่เกิดขึ้นในสมัยพุทธกาล เมื่อพระพุทธเจ้าประทับ ณ วัดเชตวันมหาวิหาร ทรงปรารภภิกษุปกิณกะรูปหนึ่งที่ไม่รู้จักประมาณในการฉันภัตตาหาร พระองค์จึงทรงแสดงเรื่องนี้ในอดีตชาติ เพื่อตักเตือนให้เห็นถึงคุณค่าและความรู้เท่าทันในสิ่งต่างๆ

ในอดีตกาล ณ เมืองพาราณพระเจ้าพรหมทัต พระองค์ทรงให้อำมาตย์ผู้ทรงคุณธรรมคนหนึ่งทำหน้าที่เป็นผู้ประเมินราคาสิ่งของในพระนคร วันหนึ่ง มีพ่อค้าชาวทมิฬเดินทางนำม้าฝูงใหญ่มาถวายพระราชา พระองค์จึงทรงให้ประเมินราคาม้าเหล่านั้น อำมาตย์ผู้เที่ยงธรรมได้ประเมินราคาม้าทั้งฝูงว่ามีค่าเท่ากับข้าวสารหนึ่งทะนาน (ทะนานข้าวเปลือกหรือข้าวสาร) ทำให้พระราชาทรงกริ้วและไม่พอพระทัย เพราะทรงคิดว่าม้ามีราคาแพงมาก พระองค์จึงสั่งให้อำมาตย์คนอื่นไปประเมินใหม่ ซึ่งอำมาตย์คนหลังกลับตีราคาม้าฝูงนั้นเท่ากับค่าของเมืองพาราณสีทั้งภายในและภายนอก พระราชาทรงพอพระทัยมากและพระราชทานรางวัลแก่อำมาตย์คนที่สอง

ต่อมา พระราชาทรงทดสอบอำมาตย์คนแรกโดยให้นำข้าวสารหนึ่งทะนานมาประเมินราคาต่อหน้าพระพักตร์ อำมาตย์ผู้ฉลาดและซื่อตรงได้กล่าวคาถาประเมินค่าว่า "ข้าวสารหนึ่งทะนานนี้ เมื่อเทียบกับราคาม้าทั้งหมดแล้ว ย่อมมีค่าเท่ากับม้าเหล่านั้น แต่หากเทียบกับเมืองพาราณสีทั้งภายในและภายนอกแล้ว ข้าวสารนี้ก็มีค่าเท่ากับเมืองพาราณสีทั้งสิ้น" เพราะสิ่งของทุกอย่างในโลกนี้ย่อมมีความเกี่ยวเนื่องและมีค่าในตัวของมันเองตามกาลเทศะและความจำเป็น พระราชาจึงทรงเข้าใจและยอมรับในสัจธรรมความจริงนั้น

• ตัวละครสำคัญ: พระเจ้าพรหมทัต, อำมาตย์ผู้ทรงคุณธรรม, พ่อค้าชาวทมิฬ
• สถานที่เกิดเหตุ: กรุงพาราณสี
• คำสอนหลัก: สอนให้รู้จักพิจารณาคุณค่าของสิ่งของตามความเป็นจริง ไม่หลงใหลไปกับคำเยินยอหรือความโลภ และการดำเนินชีวิตด้วยความพอประมาณ