ขราทิยชาดก

ขราทิยชาดก เป็นเรื่องราวที่แสดงถึงความยากลำบากในการอบรมสั่งสอนบุคคลผู้มีความประพฤติชั่วและมีจิตใจคดโกง ซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ ณ ปราสาทของนางวิสาขา เพื่อปรารภถึงพระเทวบิดร คือ พระเจ้าสุทโธทนะ หรือพระเจ้าพิมพิสาร ที่ทรงพยายามตักเตือนพระเทวดัตผู้มีจิตใจอกตัญญูและมุ่งร้าย แต่ไม่เป็นผลสำเร็จ เนื่องจากผู้รับคำสอนไม่มีคุณสมบัติที่เหมาะสมในการรับฟังธรรม

ในอดีตชาติ พระโพธิสัตว์ได้เกิดเป็นรุกขเทวดา ได้กล่าวคาถาประณามและปฏิเสธที่จะสั่งสอนสัตว์ป่าชนิดหนึ่งชื่อว่า ขราทิยะ (กวางที่มีลักษณะพิเศษ) เนื่องจากพฤติกรรมและธรรมชาติของกวางตัวนี้เต็มไปด้วยความเลวร้ายหลายประการ ซึ่งสรุปใจความได้จากคาถาประพันธ์ว่า กวางขราทิยะนี้มีกีบเท้าถึงแปดกีบ มีความคดโกงยิ่งกว่ากวางทั่วไป และล่วงเลยข้อห้ามหรือคุณธรรมถึงเจ็ดประการ ด้วยเหตุนี้ พระโพธิสัตว์จึงตระหนักว่า บุคคลที่มีลักษณะเช่นนี้ เป็นผู้ที่เกินเยียวยาและไม่อาจสั่งสอนให้กลับใจได้ การฝืนเข้าไปตักเตือนจึงมีแต่จะเหนื่อยเปล่าและไร้ประโยชน์

จากชาดกเรื่องนี้มีหมวดหมู่คำสอนหลักที่สำคัญ ดังนี้

• ความยากในการอบรมสั่งสอน: คนพาลหรือผู้ที่มีจิตใจหยาบช้า คดโกง และล่วงละเมิดศีลธรรมอย่างหนัก เป็นผู้ที่ตักเตือนได้ยากยิ่ง เปรียบเหมือนกวางขราทิยะที่ไม่มีทางดลบันดาลให้กลับตัวเป็นคนดีได้
• การรู้จักเลือกบุคคล: บัณฑิตควรพิจารณาบุคคลก่อนที่จะให้คำแนะนำสั่งสอน หากผู้รับไม่มีคุณธรรมพื้นฐานหรือมีความคิดมุ่งร้าย การหยุดนิ่งและไม่เสียเวลาสั่งสอนจึงเป็นทางเลือกที่เหมาะสมกว่า
• โทษของความคดโกง: ความเจ้าเล่ห์เพทุบายและความประพฤตินอกลู่นอกทาง จะทำให้บุคคลนั้นกลายเป็นคนอับจนหนทางที่จะได้รับการช่วยเหลือ หรือแม้แต่กัลยาณมิตรก็ต้องถอยห่าง