โลมหังสชาดก

โลมหังสชาดก เป็นเรื่องราวที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงแก่พระสารีบุตรเถระ เพื่อตอบโต้พระสุนักขัตตะผู้เคยเป็นอุปัฏฐาก ที่หันไปเลื่อมใสในลัทธิมิจฉาตบะของโกรักขัตติยปริพาชก และกล่าวติติงพระพุทธองค์ว่าไม่มีอุตตริมนุษยธรรม พระองค์จึงทรงนำเรื่องในอดีตมาสาธกให้เห็นว่า พระองค์ทรงเคยทดลองปฏิบัติบำเพ็ญตบะที่ทำได้ยากยิ่งมาแล้วในอดีตชาติ

ในอดีตกาล พระโพธิสัตว์ทรงปรารถนาจะทดลองสาระสำคัญของลัทธินอกศาสนา จึงได้บวชเป็นอาชีวกและประพฤติมิจฉาตบะอย่างเข้มงวด ทรงอดทนต่อความทุกข์ยากลำบากอย่างที่สุด ดังปรากฏในคาถาประพันธ์ว่า "เราเร่าร้อนแล้ว หนาวเหน็บแล้ว อยู่ผู้เดียวในป่าอันน่าสะพึงกลัว เป็นคนเปลือย ไม่ได้ผิงไฟ เป็นมุนีขวนขวายแล้วในการแสวงบุญ" โดยทรงบำเพ็ญตนทั้งในฤดูหนาวที่ต้องชุ่มโชกด้วยน้ำหิมะ และในฤดูร้อนที่ต้องทนรับความรุ่มร้อนจากแสงแดดอย่างเปลือยกายและไร้ซึ่งการผิงไฟ

• การทดลองตบะ: การบำเพ็ญตบะอย่างสุดโต่งด้วยความยากลำบาก
• การรู้แจ้ง: การพิจารณาเห็นว่าวัตรปฏิบัติอันเคร่งครัดเหล่านั้นไร้ประโยชน์และไม่มีแก่นสาร
• สัมมาทิฏฐิ: การละทิ้งความเพียรที่ผิดทางแล้วกลับมาสู่หนทางที่ถูกต้อง

ในที่สุด พระโพธิสัตว์ทรงทราบด้วยปัญญาว่าการทรมานตนเช่นนั้นไร้ประโยชน์และไม่ใช่หนทางแห่งความพ้นทุกข์ จึงได้ทำลายลัทธินั้นและกลับมาถือสัมมาทิฏฐิ พระพุทธองค์จึงทรงสรุปว่า พระองค์ในอดีตชาติคืออาชีวกผู้บำเพ็ญตบะนั้นเอง ซึ่งแสดงให้เห็นว่าพระองค์ทรงมีความรู้จริงในทุกรูปแบบ และทรงเข้าถึงหนทางหลุดพ้นที่แท้จริง ไม่ใช่เพียงแค่การทรมานร่างกายตามลัทธิภายนอก