กูฏวาณิชชาดก

กูฏวาณิชชาดก เป็นเรื่องราวที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงปรารภพ่อค้าโกงผู้หนึ่ง ณ พระเชตวันมหาวิหาร เพื่อชี้ให้เห็นถึงโทษของการคดโกงและความเป็นคนเจ้าเล่ห์เพทุบาย ผ่านนิทานชาดกในอดีตกาลที่สะท้อนถึงการใช้ปัญญาแก้ปัญหา

ในอดีต ณ กรุงพาราณสี มีพ่อค้าสองคนร่วมทุนกันค้าขาย คนหนึ่งชื่อ "บัณฑิต" (พระโพธิสัตว์) และอีกคนชื่อ "อติบัณฑิต" (พ่อค้าโกง) เมื่อนำเกวียนบรรทุกสินค้า 500 เล่มกลับมาและถึงเวลาแบ่งสินค้ากัน อติบัณฑิตกลับอ้างว่าตนควรได้รับส่วนแบ่งถึงสองส่วน ด้วยเหตุผลเพียงเพราะตนชื่อ "อติบัณฑิต" (แปลว่า ผู้ฉลาดมาก) ส่วนอีกฝ่ายชื่อบัณฑิตควรได้เพียงส่วนเดียว ทั้งสองจึงโต้เถียงและทะเลาะกัน

อติบัณฑิตผู้เจ้าเล่ห์จึงวางอุบายให้บิดาไปแอบซ่อนอยู่ในโพรงไม้ เพื่อแกล้งทำเป็นรุกขเทวดามาตัดสินเข้าข้างตน ทว่า พระโพธิสัตว์ผู้มีปัญญากลับรู้เท่าทันอุบายนั้น จึงนำฟางมาสุมไว้ที่โพรงไม้แล้วจุดไฟเผา ทำให้บิดาของอติบัณฑิตทนความร้อนไม่ไหวต้องกระโดดหนีตายออกมา พร้อมกับกล่าวตำหนิลูกชายของตน

• ตัวละครสำคัญ: พระโพธิสัตว์ (บัณฑิต) และพ่อค้าโกง (อติบัณฑิต)
• สถานที่เกิดเรื่อง: กรุงพาราณสี
• คติธรรมคำสอน: คนที่ชื่อบัณฑิต (ผู้รู้เหตุและผล) ย่อมประพฤติปฏิบัติชอบและเป็นคนดี ส่วนคนที่ชื่ออติบัณฑิต (ฉลาดแกมโกงเกินเหตุ) ย่อมนำความพินาศมาสู่ตนและคนรอบข้าง ความโลภและการใช้อุบายหลอกลวงสุดท้ายย้อนกลับมาทำร้ายตนเอง

ในท้ายที่สุด พระศาสดาทรงประชุมชาดกโดยระบุว่า พ่อค้าโกงในครั้งนั้นได้มาเป็นพ่อค้าโกงในปัจจุบัน ส่วนพ่อค้าผู้เป็นบัณฑิตได้มาเป็นพระองค์เองในปัจจุบันนี้