อุทัญจนีชาดก

อุทัญจนีชาดก เป็นชาดกที่แสดงถึงโทษภัยของกิเลสและความหลงใหลในสตรี ซึ่งนำพาชีวิตไปสู่ความเสื่อมเสียและการตกเป็นทาสของความอยาก โดยพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงปรารภภิกษุรูปหนึ่งที่มีจิตใจกระสันอยากสึกเพราะหลงใหลในหญิงสาวเจ้าเนื้อ (ถุลกุมาริกา) จึงทรงนำเรื่องราวในอดีตมาแสดงเป็นอุทาหรณ์สอนใจ

ใจความสำคัญของเรื่องในอดีต มีดังนี้:

• เรื่องราวของดาบสน้อย: พระโพธิสัตว์ซึ่งเป็นดาบสผู้พ่อ ได้ตักเตือนบุตรชายผู้เป็นดาบสน้อยที่ถูกหญิงสาวชาวบ้านมาชักชวนให้ไปอยู่ด้วยกัน แม้ผู้พ่อจะรู้ว่าไม่อาจห้ามได้ จึงอนุญาตแต่ได้ให้สติไว้ล่วงหน้าว่า เมื่อไปอยู่กินกันแล้ว นางย่อมเรียกร้องและเคี่ยวเข็ญให้หาทรัพย์สินสิ่งของต่าง ๆ มาให้ เมื่อถึงเวลานั้นให้นึกถึงคำสอนและหนีกลับมา
• การตระหนักรู้และกลับตัว: ดาบสน้อยได้ไปอยู่กินกับหญิงนั้นตามคาด แต่ไม่นานก็ต้องทนทุกข์ทรมานเพราะถูกนางใช้ให้ทำงานหนักและบังคับให้หาปลา เนื้อ เนย เกลือ และข้าวสาร ราวกับตนเป็นทาสกรรมกร ดาบสน้อยจึงได้คิดและหนีกลับมาหาบิดา พร้อมกล่าวคาถาพรรณนาความทุกข์ที่ตนได้รับจากหญิงโฉดผู้นั้น
• การหลุดพ้นจากกิเลส: เมื่อบุตรชายกลับมา พระโพธิสัตว์ผู้พ่อได้ปลอบโยนและอบรมสั่งสอนให้เจริญเมตตา กรุณา พรหมวิหาร 4 และกสิณบริกรรม จนดาบสน้อยสามารถบรรลุอภิญญาและสมาบัติ พร้อมทั้งไปบังเกิดในพรหมโลกพร้อมกับบิดา

คำสอนหลักของชาดกนี้: พระพุทธองค์ทรงประชุมชาดกโดยระบุว่าหญิงสาวเจ้าเนื้อในอดีตคือถุลกุมาริกา ดาบสน้อยคือภิกษุผู้กระสัน และดาบสผู้บิดาคือพระองค์เอง การแสดงธรรมชาดกนี้มุ่งเน้นให้ภิกษุรูปดังกล่าวเห็นโทษของการตกอยู่ในอำนาจของกิเลสและความลุ่มหลง ซึ่งเมื่อสิ้นสุดพระธรรมเทศนา ภิกษุรูปนั้นก็ได้บรรลุโสดาปัตติผล ถือเป็นบทเรียนเตือนใจไม่ให้ประมาทและตกเป็นทาสของตัณหา