ทุมเมธชาดก

ทุมเมธชาดก เป็นเรื่องราวที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงปรารภพระเทวทัตผู้มีความริษยา โดยทรงนำเรื่องในอดีตมาสาธก ณ พระวิหารเวฬุวัน เพื่อแสดงให้เห็นถึงโทษของความริษยาและคนพาลที่ได้ยศถาบรรดาศักดิ์

ในอดีตกาล พระเจ้ามคธแห่งกรุงราชคฤห์ทรงเกิดความอิจฉาริษยา เมื่อทอดพระเนตรเห็นมหาชนพากันสรรเสริญ พระยาช้างเผือก (พระโพธิสัตว์) ซึ่งเป็นมงคลหัตถีคู่บุญบารมีว่ามีรูปงาม สง่า และสมบูรณ์ด้วยลักษณะ พระราชาจึงทรงวางแผนอุบายเพื่อกำจัดช้างเชือกนั้นให้ตกเขาตาย โดยรับสั่งให้นายหัตถาจารย์นำช้างขึ้นไปบนยอดเขาเวปุลละ และทดให้ช้างยืนด้วยท่าทางต่าง ๆ จนกระทั่งเหลือยืนด้วยขาเดียว และท้าทายให้ยืนในอากาศ

เมื่อนายหัตถาจารย์ทราบถึงเจตนาอันมืดบอดของพระราชา จึงกระซิบบอกพระยาช้างเผือกให้ใช้บุญฤทธิ์เหาะหนีไปยังกรุงพาราณสี ก่อนจะกล่าวเตือนสติพระราชาด้วยคาถาหลักของชาดกความว่า "ผู้มีปัญญาทราม ได้ยศแล้ว ย่อมประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ตน ย่อมปฏิบัติเพื่อความเบียดเบียนตนและคนอื่น" ซึ่งหมายถึงคนโง่เขลาเมื่อได้รับอำนาจหรือบริวารสมบัติ มักมัวเมาจนไม่รู้ว่าสิ่งใดควรทำหรือไม่ควรทำ นำพาความฉิบหายมาสู่ตนและก่อความเดือดร้อนแก่ผู้อื่น

สรุปสาระสำคัญและตัวละครในชาดก:

• พระราชามคธในครั้งนั้น: คือ พระเทวทัต (ผู้มีความริษยาและปัญญาทราม)
• นายหัตถาจารย์: คือ พระอานนท์
• พระเจ้ากรุงพาราณสี: คือ พระสารีบุตร
• พระยาช้างเผือก (พระโพธิสัตว์): คือ พระพุทธเจ้า