ฌานโสธนชาดก

ฌานโสธนชาดก เป็นชาดกที่แสดงถึงคุณ "สุขอันเกิดจากสมาบัติ" ซึ่งเป็นสุขที่ปราศจากกิเลสเครื่องยียวน โดยมีเนื้อหาสำคัญสรุปได้ดังนี้

พระศาสดาเมื่อประทับ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงปรารภการที่พระสารีบุตร (พระธรรมเสนาบดี) พยากรณ์ปัญหาที่พระองค์ตรัสถามได้อย่างพิสดาร ณ ประตูสังกัสนคร จึงตรัสพระธรรมเทศนานี้ขึ้น โดยย้อนเรื่องราวในอดีตกาล เมื่อครั้งพระโพธิสัตว์กำลังจะมรณภาพที่ชายป่า ได้ตอบคำถามของอันเตวาสิกผู้ใหญ่เกี่ยวกับภพภูมิว่า "เนวสัญญีนาสัญญี" (มีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่) แต่พวกดาบสรูปอื่นไม่ยอมเชื่อ พระโพธิสัตว์จึงลงจากพรหมโลกมาแสดงธรรมกลางอากาศเพื่อยืนยันความจริง

ใจความสำคัญของพระคาถาและคำสอนในชาดกนี้ ประกอบด้วย:

• การละเว้นความพึงพอใจในสัญญีสัตว์และอสัญญีสัตว์: พระโพธิสัตว์แสดงให้เห็นว่า ทั้งสัตว์ที่มีสัญญาและไม่มีสัญญา (อสัญญีสัตว์) ต่างก็ยังจัดว่าเป็น "ทุคตะ" (ผู้ยากไร้/ยังไม่หลุดพ้นอย่างแท้จริง) เพราะยังไม่ได้บรรลุสมาบัติขั้นสูง
• คุณค่าของสมาบัติสุข: ทรงแนะนำให้ละเว้นทั้งสัญญีภาวะและอสัญญีภาวะ แล้วมุ่งเน้นไปที่สมาบัติสุข (โดยเฉพาะเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ) ซึ่งเป็นความสุขที่สงบระงับ เป็น "อนังคณะ" คือ ปราศจากโทษและไม่มีกิเลสเครื่องยียวนจิตใจ

เมื่อแสดงธรรมจบลง บรรดาตบะดาบสทั้งหลายก็พากันเชื่อฟังถ้อยคำของอันเตวาสิกผู้ใหญ่ และในที่สุดพระศาสดาได้ทรงประชุมชาดก โดยระบุว่าอันเตวาสิกผู้ใหญ่ในครั้งนั้นคือพระสารีบุตร ส่วนมหาพรหมผู้มาแสดงธรรมคือพระองค์เอง