โคธชาดก

โคธชาดก เป็นพระชาดกในขุททกนิกาย พระไตรปิฎกฉบับ มมร ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงปรารภภิกษุผู้หลอกลวงรูปหนึ่ง โดยตรัสเล่าเรื่องราวในอดีตกาลเมื่อครั้งเสวยพระชาติเป็นพญาเหี้ย อาศัยอยู่ใกล้สำนักของดาบสผู้มีศีลธรรม ต่อมามีดาบสโกงรูปอื่นเข้ามาแทนที่ และเกิดความอยากฉันเนื้อเหี้ยหลังได้ลิ้มรสเนื้อส้มที่ชาวบ้านนำมาถวาย จึงซ่อนไม้ค้อนไว้เพื่อรอทำร้ายพญาเหี้ยที่เข้ามาหาตามปกติ

พญาเหี้ยผู้มีปัญญาได้สังเกตเห็นความผิดปกติทางอินทรีย์และได้กลิ่นเนื้อเหี้ย จึงรู้เท่าทันแผนชั่วของดาบสโกงและถอยหนี แม้ดาบสจะขว้างไม้ค้อนตามหลังจนถูกปลายหาง แต่พญาเหี้ยก็รอดชีวิตหนีเข้าจอมปลวกไปได้ ก่อนจะโผล่ศีรษะออกมาตำหนิและกล่าวคาถาเตือนสติว่า "เหวยชฎิลปัญญาทราม เจ้ามุ่นชฎาทำไม นุ่งหนังเสือทำไม ข้างในของเจ้ารุงรัง เจ้ามัวขัดสีแต่ภายนอก"

คำสอนหลักและใจความสำคัญของชาดกนี้:

• การรู้เท่าทันเปลือกนอก: การแต่งกายหรือเพศภาวะภายนอก เช่น การมุ่นชฎาหรือนุ่งหนังเสือ ไม่ได้เป็นเครื่องรับประกันคุณธรรมภายในจิตใจ
• โทษของกิเลสภายใน: ภายในจิตใจที่หนาแน่นด้วยกิเลส (ราคะ โทสะ โมหะ) เปรียบเสมือนสิ่งปฏิกูลหรือยาพิษ แม้จะพยายามขัดสีหรือตกแต่งร่างกายภายนอกให้ดูดีเพียงใด ก็ไม่สามารถปิดบังความชั่วร้ายภายในได้
• ความมีปัญญาและการระแวดระวัง: บัณฑิตควรใช้ปัญญาในการคบหาคน โดยสังเกตพฤติกรรมและความประพฤติที่แท้จริง มากกว่าจะหลงเชื่อเพียงรูปลักษณ์ภายนอก

ในตอนท้าย พระศาสดาทรงประชุมชาดกโดยระบุว่า ดาบสโกงในครั้งนั้นคือภิกษุผู้หลอกลวงในปัจจุบัน ดาบสผู้มีศีลในอดีตคือพระสารีบุตร และพญาเหี้ย (โคธบัณฑิต) คือพระองค์เอง