กากชาดก

กากชาดก ว่าด้วยกาวิดน้ำด้วยปาก พระพุทธเจ้าทรงแสดงชาดกนี้ ณ พระเชตวัน โดยทรงปรารภภิกษุชราหลายรูป เดิมภิกษุเหล่านี้เป็นคฤหบดีชาวสาวัตถีที่เป็นสหายและทำบุญร่วมกัน เมื่ออายุมากจึงยกทรัพย์ให้ลูกหลานแล้วออกบวช แต่หลังบวชกลับไม่ขวนขวายบำเพ็ญสมณธรรมและไม่ศึกษาพระธรรม ยังรวมกลุ่มอยู่ด้วยกันและมักไปฉันที่บ้านบุตรกับภรรยาเดิม

ภรรยาเก่าของพระเถระรูปหนึ่งคอยจัดต้มแกงและอุปการะภิกษุชราทั้งหมด เมื่อนางป่วยและเสียชีวิต พระเถระเหล่านั้นพากันกอดคอร้องไห้ว่าอุบาสิกาผู้มีรสมือดีและเคยอุปการะพวกตนตายแล้ว ต่อไปคงหาผู้ใดเหมือนนางไม่ได้ ภิกษุอื่นเห็นความประพฤตินี้จึงนำไปสนทนาในธรรมสภา พระศาสดาตรัสว่า คนเหล่านี้ไม่ได้ร้องไห้เพราะหญิงคนนี้เพียงในปัจจุบัน อดีตชาติก็เคยพยายามวิดน้ำทะเลเพื่อจะนำนางซึ่งเกิดเป็นกาและตายในสมุทรกลับมา และรอดชีวิตเพราะอาศัยบัณฑิต

ในอดีตกาล พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นเทวดารักษาสมุทร กาตัวหนึ่งพานางกาผู้เป็นภรรยาไปหาอาหารที่ชายทะเล ที่นั่นผู้คนทำพลีกรรมแก่พญานาคด้วยน้ำนม ข้าวปายาส ปลา เนื้อ และสุรา แล้วจากไป กาผัวเมียจึงกินอาหารและดื่มสุราจนเมามาย จากนั้นลงเล่นที่ชายหาด คลื่นลูกหนึ่งซัดนางกาลงทะเลและปลาตัวหนึ่งกลืนนางเสีย กาผู้เป็นสามีจึงร้องไห้เรียกฝูงกามาช่วย

ฝูงกาคิดว่าสมุทรไม่อาจยิ่งใหญ่กว่าพวกตน จึงพร้อมใจกันอมน้ำเค็มไปบ้วนทิ้งบนบก หวังวิดทะเลให้แห้งเพื่อค้นหานางกา แต่ยิ่งทำก็ยิ่งเหนื่อย คอแห้ง ขาตะไกรล้า ปากซีด ตาแดง และอิดโรย ส่วนบริเวณที่วิดน้ำออกไปก็กลับเต็มดังเดิม พวกมันจึงกล่าวคาถาว่า “เออหนอ ขาตะไกรของพวกเราล้าเสียแล้ว และปากเล่าก็ซีดเซียว พวกเราพากันวิดอยู่ ไม่ทำให้สมุทรเหือดแห้งได้ ดูเถอะ ห้วงน้ำใหญ่ยังคงเต็มอยู่ตามเดิม”

แม้เห็นว่าความพยายามไม่สำเร็จ ฝูงกายังพร่ำรำพันถึงรูปร่างและเสียงของนางกา พร้อมกล่าวโทษสมุทร เทวดารักษาสมุทรจึงแสดงรูปที่น่าสะพรึงกลัว ทำให้ฝูงกาหนีไปและพ้นจากการตรากตรำจนเป็นอันตรายแก่ชีวิต เรื่องนี้ชี้ให้เห็นความมัวเมาที่นำไปสู่เหตุร้าย ความยึดติดและโศกเศร้าที่ทำให้ขาดการพิจารณาความเป็นจริง ตลอดจนความเพียรที่ไร้ปัญญาและไม่สัมพันธ์กับเหตุผล ผู้มีปัญญาย่อมรู้กำลัง รู้ว่าสิ่งใดแก้ไขได้ และหยุดการกระทำที่มีแต่เพิ่มความทุกข์

บทประชุมชาดก: นางกาในครั้งนั้นคือภรรยาเก่าผู้เสียชีวิต กาผู้เป็นสามีคือพระเถระแก่ ฝูงกาที่เหลือคือพระเถระแก่รูปอื่น ๆ ส่วนเทวดารักษาสมุทรคือพระตถาคต